"Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά κάθε δυστυχισμένη οικογένεια είναι δυστυχισμένη με τον δικό της μοναδικό τρόπο". Ελάχιστες πρώτες φράσεις βιβλίων έχουν αποκτήσει τόσο μεγάλη ζωή έξω από τις σελίδες τους. Κι όμως, η Anna Karenina του Leo Tolstoy είναι πολύ περισσότερα από μια ιστορία μοιχείας, έναν μεγάλο έρωτα ή ένα τραγικό τέλος. Είναι ένα μυθιστόρημα για την επιθυμία, τη μοναξιά, τον γάμο, τη μητρότητα, την κοινωνική υποκρισία και, κυρίως, για μια γυναίκα που προσπάθησε να διεκδικήσει το δικαίωμα να ζήσει σύμφωνα με τα δικά της συναισθήματα.
Με αφορμή την επέτειο γέννησης του Tolstoy, επιστρέφουμε σε ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα όλων των εποχών και σε μια ηρωίδα που, σχεδόν 150 χρόνια μετά την πρώτη της εμφάνιση, εξακολουθεί να μας αφορά.
Ένα αριστούργημα γεννιέται στη Ρωσία του 19ου αιώνα
Η Anna Karenina δημοσιεύτηκε αρχικά σε συνέχειες στο περιοδικό The Russian Messenger από το 1875 έως το 1877, ενώ κυκλοφόρησε ολοκληρωμένη σε μορφή βιβλίου το 1878. Ο ίδιος ο Tolstoy το θεωρούσε το πρώτο του πραγματικό μυθιστόρημα. Και πράγματι, πρόκειται για ένα έργο τεράστιας έκτασης και πολυπλοκότητας, με περισσότερους από δεκαπέντε σημαντικούς χαρακτήρες και μια πλοκή που ξεδιπλώνεται σε περισσότερες από μία κοινωνικές τάξεις και γεωγραφικές περιοχές.
Στις σελίδες του συναντώνται δύο φαινομενικά διαφορετικές ιστορίες: η καταστροφική σχέση της Anna με τον Count Vronsky και η πιο ήσυχη, εσωτερική αναζήτηση του Konstantin Levin για νόημα, αγάπη και μια ζωή με ουσία. Και οι δύο, όμως, αναζητούν τελικά το ίδιο πράγμα: έναν τρόπο να ζήσουν αυθεντικά σε έναν κόσμο γεμάτο κοινωνικούς κανόνες και προσδοκίες.
Η Anna Karenina δεν ήθελε απλώς έναν άλλον άνδρα
Η Anna είναι μια όμορφη και χαρισματική γυναίκα της αριστοκρατικής κοινωνίας της Αγίας Πετρούπολης. Είναι παντρεμένη με τον Alexei Karenin, έναν σημαντικό κυβερνητικό αξιωματούχο, αρκετά μεγαλύτερό της, και μαζί έχουν έναν γιο, τον Seriozha.
Η ζωή της μοιάζει τακτοποιημένη. Μέχρι τη στιγμή που συναντά τον Count Alexei Vronsky. Η έλξη είναι άμεση και ο έρωτας γρήγορα γίνεται πάθος. Η Anna βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα που για μια γυναίκα της εποχής της είναι σχεδόν αδύνατο να λυθεί χωρίς συνέπειες: να παραμείνει στον γάμο της ή να ακολουθήσει το συναίσθημά της.
Επιλέγει το δεύτερο. Και κάπου εδώ αρχίζει η πραγματική τραγωδία. Όταν η κοινωνία συγχωρεί τον άνδρα, αλλά καταδικάζει τη γυναίκα Η Anna εγκαταλείπει τον σύζυγο και τον γιο της για να ζήσει με τον Vronsky. Αποκτά μαζί του μια κόρη και προσπαθεί να δημιουργήσει μια καινούργια ζωή.
Όμως η κοινωνία της αριστοκρατικής Ρωσίας δεν της επιτρέπει να ξεχάσει ποτέ την επιλογή της. Η Anna απομονώνεται κοινωνικά. Οι πόρτες που κάποτε άνοιγαν μπροστά της αρχίζουν να κλείνουν. Η ίδια γυναίκα που πριν μπορούσε να κινείται ελεύθερα στους κοσμικούς κύκλους μετατρέπεται σε πρόσωπο που όλοι σχολιάζουν και ελάχιστοι θέλουν πραγματικά κοντά τους. Ο Vronsky, αντίθετα, δεν υφίσταται την ίδια κοινωνική τιμωρία.
Και αυτή είναι μία από τις πιο σύγχρονες παρατηρήσεις του Tolstoy: οι ίδιοι κανόνες δεν εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο σε άνδρες και γυναίκες.
Η ζήλια, η ανασφάλεια και η μοναξιά
Ο έρωτας που στην αρχή μοιάζει να απελευθερώνει την Anna αρχίζει σταδιακά να γίνεται η μεγαλύτερη πηγή ανασφάλειας. Η σχέση της με τον Vronsky δεν της προσφέρει τελικά την ασφάλεια που περίμενε. Εκείνος συνεχίζει να έχει κοινωνική ζωή, ενώ η ίδια νιώθει ολοένα περισσότερο απομονωμένη. Η Anna φοβάται ότι θα την εγκαταλείψει. Ζηλεύει. Αμφιβάλλει. Απομονώνεται ακόμη περισσότερο. Η ψυχική της κατάσταση επιδεινώνεται και η πραγματικότητα αρχίζει να μπλέκεται με τους φόβους της.
Η τραγωδία της δεν βρίσκεται μόνο στον απαγορευμένο έρωτα. Βρίσκεται και στο γεγονός ότι χάνει σταδιακά όλα τα στηρίγματα που είχε κάποτε: την οικογένειά της, την κοινωνική της θέση, τη σχέση με τον γιο της και τελικά την εμπιστοσύνη στον ίδιο της τον εαυτό.
Το τρένο που επιστρέφει ξανά και ξανά
Στην Anna Karenina, το τρένο δεν είναι απλώς ένα στοιχείο της πλοκής. Είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μοτίβα του βιβλίου.
Η πρώτη σημαντική συνάντηση της Anna και του Vronsky συνδέεται με έναν σιδηροδρομικό σταθμό, ενώ ένα ατύχημα στις γραμμές προμηνύει από νωρίς ότι η ιστορία τους δεν θα έχει εύκολη κατάληξη. Το τρένο συμβολίζει την κίνηση, την αλλαγή και τη μετάβαση σε έναν καινούργιο κόσμο, αλλά ταυτόχρονα και κάτι ασταμάτητο, που δεν μπορεί εύκολα να ανακοπεί.
Και όταν η ιστορία φτάνει στο τέλος της, το τρένο επιστρέφει με τον πιο τραγικό τρόπο.
Η Anna, έχοντας οδηγηθεί σε ένα σημείο απόλυτης απόγνωσης, πέφτει στις ράγες και βάζει τέλος στη ζωή της. Η Kitty και ο Levin: Η άλλη πλευρά της αγάπης Η Anna Karenina, όμως, δεν είναι μόνο η ιστορία της Anna.
Παράλληλα εξελίσσεται η σχέση της Kitty Shcherbatskaya με τον Konstantin Levin, δύο χαρακτήρων που προσφέρουν μια εντελώς διαφορετική εκδοχή της αγάπης και της οικογενειακής ζωής. Ο Levin είναι ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να βρει τη θέση του στον κόσμο και αναζητά διαρκώς νόημα. Η σχέση του με την Kitty περνά από απογοητεύσεις, παρεξηγήσεις και αμφιβολίες, όμως σταδιακά οδηγείται σε έναν γάμο που βασίζεται περισσότερο στην καθημερινή συντροφικότητα και την αμοιβαία αποδοχή.
Οι δύο ιστορίες λειτουργούν σαν καθρέφτες.
Η Anna αναζητά την απόλυτη ένταση του έρωτα. Ο Levin αναζητά το νόημα μέσα στην καθημερινότητα. Και ο Tolstoy αφήνει τον αναγνώστη να αναρωτηθεί ποια από τις δύο διαδρομές οδηγεί τελικά στην ευτυχία.
Ένας κόσμος που αλλάζει
Πίσω από την προσωπική ιστορία των ηρώων βρίσκεται μια Ρωσία που μεταμορφώνεται.
Η Anna Karenina γράφεται σε μια περίοδο κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών μετά τις μεταρρυθμίσεις του Alexander II. Η αριστοκρατία, η σχέση πόλης και υπαίθρου, η θέση της οικογένειας, η εργασία, η ιδιοκτησία και οι νέες κοινωνικές αντιλήψεις δημιουργούν ένα σκηνικό γεμάτο αντιθέσεις.
Ο Tolstoy δεν περιορίζεται, επομένως, στο να αφηγηθεί μια ερωτική ιστορία. Παρατηρεί μια ολόκληρη κοινωνία που προσπαθεί να καταλάβει ποια θα είναι η θέση της μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει.
Γιατί η Anna Karenina παραμένει τόσο επίκαιρη;
Ίσως επειδή η Anna δεν είναι εύκολο να χαρακτηριστεί απλώς ως "καλή" ή "κακή".
Κάνει επιλογές που μπορούν να προκαλέσουν κριτική. Εγκαταλείπει τον γάμο της. Απομακρύνεται από τον γιο της. Παρασύρεται από τη ζήλια. Πληγώνει ανθρώπους και πληγώνεται. Κι όμως, ο Tolstoy δεν την παρουσιάζει σαν μια μονοδιάστατη "μοιχαλίδα".
Την παρουσιάζει ως μια γυναίκα που διψά να αγαπηθεί, να επιθυμήσει και να αγαπήσει ελεύθερα, σε μια εποχή όπου η γυναικεία ελευθερία είχε σαφώς περισσότερα όρια από εκείνα που γνωρίζουμε σήμερα. Και ίσως γι' αυτό η Anna εξακολουθεί να μας συγκινεί.
Γιατί πίσω από την τραγωδία της υπάρχει ένα διαχρονικό ερώτημα: πόσο ελεύθεροι είμαστε πραγματικά να επιλέξουμε τη ζωή που θέλουμε όταν η κοινωνία έχει ήδη αποφασίσει ποιοι πρέπει να είμαστε;
Ο Leo Tolstoy και η ανθρώπινη ψυχή
Ο Leo Tolstoy (1828–1910) υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Προερχόμενος από αριστοκρατική οικογένεια, έγραψε έργα που δεν περιορίστηκαν ποτέ στην αφήγηση μιας ιστορίας.
Στα βιβλία του εξερεύνησε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ηθική, την πίστη, την οικογένεια, τον έρωτα, τον θάνατο και την αναζήτηση νοήματος.
Η Anna Karenina είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της ικανότητάς του να κοιτάζει τον άνθρωπο χωρίς να τον χωρίζει εύκολα σε καλούς και κακούς. Γι' αυτό και το βιβλίο εξακολουθεί να διαβάζεται, να μεταφράζεται, να συζητιέται και να μεταφέρεται σε θέατρο και κινηματογράφο.
Μια Anna που δεν έφυγε ποτέ πραγματικά
Σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά την πρώτη δημοσίευσή της, η Anna Karenina εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσα στις πιο αναγνωρίσιμες γυναικείες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ίσως επειδή η ιστορία της δεν αφορά μόνο μια γυναίκα που ερωτεύτηκε τον λάθος άνθρωπο.
Αφορά μια γυναίκα που θέλησε να ζήσει με τους δικούς της όρους — και βρέθηκε αντιμέτωπη με μια κοινωνία που δεν ήταν έτοιμη να της το επιτρέψει.
Και κάπου ανάμεσα στις αίθουσες της αριστοκρατικής Ρωσίας, στους σιδηροδρομικούς σταθμούς, στους χορούς, στις εξοχές και στις σιωπηλές οικογενειακές στιγμές, ο Tolstoy δημιούργησε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια ερωτική ιστορία. Δημιούργησε ένα μυθιστόρημα για την ανθρώπινη ανάγκη να αγαπήσουμε και να αγαπηθούμε — ακόμη κι όταν το τίμημα είναι πολύ μεγαλύτερο απ' όσο μπορούμε να αντέξουμε.
Η Anna Karenina στη μεγάλη οθόνη
Η τραγική ιστορία της Anna Karenina έχει γοητεύσει και το Hollywood αλλά και τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο, με το μυθιστόρημα του Tolstoy να έχει μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη πολλές φορές. Από τις πιο γνωστές κινηματογραφικές εκδοχές είναι η Anna Karenina του 1935, με την Greta Garbo στον εμβληματικό ρόλο της Anna.
H ταινία του 1948 με τη Vivien Leigh.
Το 1997, η Sophie Marceau ενσάρκωσε την ηρωίδα στην κινηματογραφική μεταφορά του Bernard Rose.
Τέλος, το 2012 ο Joe Wright έδωσε μια πιο θεατρική και στιλιζαρισμένη ματιά στην ιστορία, με την Keira Knightley ως Anna και τον Jude Law ως Alexei Karenin, απέναντι στον Aaron Taylor-Johnson ως Count Vronsky.
Κάθε κινηματογραφική εκδοχή φωτίζει διαφορετικά την ηρωίδα: άλλοτε ως μια τραγική ερωτευμένη γυναίκα, άλλοτε ως μια επαναστάτρια απέναντι στους κοινωνικούς κανόνες και άλλοτε ως μια προσωπικότητα παγιδευμένη ανάμεσα στην επιθυμία, την οικογένεια και τις συνέπειες των επιλογών της. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη γοητεία της Anna Karenina: κάθε εποχή μοιάζει να ανακαλύπτει μέσα της κάτι διαφορετικό.
