Ήρωας για κάποιους, αμφιλεγόμενη και βίαιη προσωπικότητα για άλλους. Ο Άρης Βελουχιώτης παραμένει, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, μία από τις πιο πολυσυζητημένες μορφές της Εθνικής Αντίστασης. Η δράση του κατά τη γερμανοϊταλική Κατοχή, αλλά και ο ρόλος του στις εμφύλιες συγκρούσεις που ακολούθησαν, τον τοποθέτησαν στο επίκεντρο μιας ιστορίας γεμάτης ηρωισμό, πολιτικό πάθος και αίμα.
Το πραγματικό του όνομα ήταν Αθανάσιος Κλάρας και γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1905 στη Λαμία. Προερχόταν από οικογένεια με αστική καταγωγή, καθώς ο πατέρας του, Δημήτριος Κλάρας, ήταν δικηγόρος. Αδελφός του ήταν ο δημοσιογράφος Μπάμπης Κλάρας.
Από τη Λαμία στο ΚΚΕ
Ο νεαρός Αθανάσιος Κλάρας δεν ήταν ακριβώς το "ήσυχο παιδί" της εποχής. Στα 14 του αποβλήθηκε από το Γυμνάσιο για κακή διαγωγή και στη συνέχεια φοίτησε στην Αβερώφειο Γεωργική Σχολή της Λάρισας, από όπου αποφοίτησε το 1922.
Μετά από ένα σύντομο πέρασμα από το Δημόσιο, κατέβηκε στην Αθήνα το 1924 και εντάχθηκε στην κομμουνιστική νεολαία και στη συνέχεια στο ΚΚΕ. Η πολιτική του δράση δεν άργησε να τον φέρει αντιμέτωπο με τις αρχές. Το 1925, όταν παρουσιάστηκε για τη στρατιωτική του θητεία, υπηρέτησε αρχικά ως δεκανέας Πυροβολικού. Όταν έγινε γνωστή η κομμουνιστική του δράση, υποβιβάστηκε και στάλθηκε σε μονάδα ανεπιθύμητων στο Καλπάκι.
Φυλακές, εξορίες και μια "δήλωση μετανοίας"
Τα επόμενα χρόνια σημαδεύτηκαν από φυλακίσεις και εξορίες εξαιτίας της πολιτικής του δράσης.
Το 1936, επί δικτατορίας Μεταξά, καταδικάστηκε σε τέσσερα χρόνια φυλάκιση για παραβίαση της νομοθεσίας κατά του κομμουνισμού. Το 1939 αποφυλακίστηκε από τις φυλακές της Κέρκυρας, έχοντας προηγουμένως υπογράψει "δήλωση μετανοίας", με την οποία αποκήρυσσε τον κομμουνισμό και το ΚΚΕ. Για έναν κομμουνιστή της εποχής, η συγκεκριμένη πράξη θεωρούνταν ιδιαίτερα βαριά και η σκιά της θα τον ακολουθούσε για χρόνια.
Πώς γεννήθηκε ο Άρης Βελουχιώτης
Μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, ο Κλάρας επέστρεψε στην Αθήνα. Η ζωή του, όμως, επρόκειτο σύντομα να αλλάξει ριζικά.
Τον Μάιο του 1942 συγκρότησε την πρώτη του ένοπλη ομάδα, αποτελούμενη από περίπου 15 άνδρες. Λίγο αργότερα, στη Δομνίστα Ευρυτανίας, στις 7 Ιουνίου 1942, έκανε την εμφάνισή του με το όνομα που θα έμενε στην ιστορία: Άρης Βελουχιώτης. Το "Άρης" παρέπεμπε στον αρχαίο θεό του πολέμου, ενώ το "Βελουχιώτης" συνδεόταν με το Βελούχι, το βουνό της Ευρυτανίας.
Ο αντάρτης που έγινε θρύλος
Ο Βελουχιώτης γρήγορα απέκτησε τη φήμη του σκληρού και αποφασιστικού καπετάνιου. Οι επιχειρήσεις του εναντίον των κατοχικών δυνάμεων συνέβαλαν στην ενίσχυση του ΕΛΑΣ, ενώ η δράση του τον μετέτρεψε σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φυσιογνωμίες της Αντίστασης.
Ανάμεσα στις σημαντικότερες στιγμές ήταν οι συγκρούσεις με τις ιταλικές δυνάμεις στη Γκιώνα και στο Κρίκελο Ευρυτανίας.
Η μεγαλύτερη στιγμή ήρθε τον Νοέμβριο του 1942, όταν αντάρτες του ΕΛΑΣ υπό τον Βελουχιώτη συνεργάστηκαν με τις δυνάμεις του ΕΔΕΣ υπό τον Ναπολέοντα Ζέρβα, αλλά και Βρετανούς αξιωματικούς, για την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Η επιχείρηση έμεινε στην ιστορία ως μία από τις σημαντικότερες πράξεις δολιοφθοράς της Κατοχής.
Από την Αντίσταση στις εμφύλιες συγκρούσεις
Η συνεργασία, ωστόσο, δεν κράτησε για πολύ. Οι σχέσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων επιδεινώθηκαν και οι συγκρούσεις μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ κλιμακώθηκαν.
Μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες ήταν η δολοφονία του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού, ιδρυτή της ΕΚΚΑ, τον Απρίλιο του 1944. Ο Ψαρρός σκοτώθηκε από άνδρες του ΕΛΑΣ, ενώ ο Βελουχιώτης θεωρήθηκε από πολλούς υπεύθυνος, παρότι δεν ήταν προσωπικά παρών στη δολοφονία. Στην Πελοπόννησο, όπου στάλθηκε αργότερα ως επικεφαλής των δυνάμεων του ΕΛΑΣ, οι συγκρούσεις πήραν ακόμη πιο αιματηρή τροπή.
Η Μάχη του Μελιγαλά και η πιο σκοτεινή πλευρά
Η Μάχη του Μελιγαλά, τον Σεπτέμβριο του 1944, αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα πιο φορτισμένα κεφάλαια της περιόδου.
Μετά την επικράτηση του ΕΛΑΣ ακολούθησαν εκτελέσεις και μαζική βία, γεγονότα που εξακολουθούν να προκαλούν έντονες πολιτικές και ιστορικές αντιπαραθέσεις.
Στις περιοχές που περνούσαν στον έλεγχο του ΕΛΑΣ λειτούργησαν επίσης έκτακτα ή "λαϊκά" δικαστήρια, ενώ εκτελέστηκαν άνθρωποι που θεωρήθηκαν συνεργάτες του κατακτητή. Ανάμεσα στα θύματα υπήρχαν, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, και άνθρωποι που δεν είχαν εμπλακεί σε εγκληματική δράση.
Η ρήξη με το ΚΚΕ
Μετά την απελευθέρωση, ο Βελουχιώτης βρέθηκε σε ολοένα και μεγαλύτερη απόσταση από την ηγεσία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ.
Η Συμφωνία της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945 προέβλεπε την αποστράτευση των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Ο Βελουχιώτης συμφώνησε αρχικά να ακολουθήσει τη γραμμή αυτή, σύντομα όμως τάχθηκε ανοιχτά εναντίον της.
Θεωρούσε ότι η συμφωνία οδηγούσε στην εγκαθίδρυση της βρετανικής επιρροής στην Ελλάδα και στην εγκατάλειψη των αγωνιστών του ΕΑΜ. Η στάση του τον έφερε σε οριστική σύγκρουση με την κομματική ηγεσία.
Το τραγικό τέλος
Στις 16 Ιουνίου 1945, το ΚΚΕ τον αποκήρυξε και τον διέγραψε. Την ίδια ημέρα, ο Άρης Βελουχιώτης βρισκόταν περικυκλωμένος στη Μεσούντα της Άρτας από παραστρατιωτικές ομάδες και στρατιωτικές δυνάμεις. Εκεί αποφάσισε να βάλει τέλος στη ζωή του.
Μετά τον θάνατό του, το σώμα του αποκεφαλίστηκε και το κεφάλι του κρεμάστηκε μαζί με εκείνο του συντρόφου του Τζαβέλα σε φανοστάτη στα Τρίκαλα. Η μεταχείριση της σορού του προκάλεσε αντιδράσεις ακόμη και εκτός Ελλάδας.
Ένας άνθρωπος που δεν χωρά εύκολα σε μία ταμπέλα
Η ιστορική αποτίμηση του Άρη Βελουχιώτη παραμένει μέχρι σήμερα βαθιά διχασμένη. Για την Αριστερά αποτέλεσε σύμβολο της Αντίστασης και μιας πολιτικής διαδρομής που συνδέθηκε με τα ανεκπλήρωτα οράματα της εποχής. Για τους πολιτικούς του αντιπάλους, συνδέθηκε με πράξεις βίας, εκτελέσεις και εγκλήματα της ταραγμένης περιόδου.
Το ΚΚΕ τον αποκατέστησε πολιτικά δύο φορές, το 1962 και το 2011. Και ίσως αυτή ακριβώς η αντιφατική κληρονομιά είναι που κάνει τον Άρη Βελουχιώτη μία από τις πιο σύνθετες και πολυσυζητημένες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστορίας: ένας άνθρωπος που για άλλους έγινε σύμβολο και για άλλους παρέμεινε συνώνυμος της βίας και του διχασμού.
