Με αφορμή τη γέννηση του Edgar Allan Poe σαν σήμερα αξίζει να αναφερθούμε σ' ένα από τα θέματα που έχει απασχολήσει ιδιαίτερα στο έργο του: οι γυναίκες είναι όμορφες, μυστηριώδεις, συχνά σχεδόν αιθέριες — και πολύ συχνά πεθαίνουν. Η γυναικεία ομορφιά στο έργο του δεν είναι απλώς ένα χαρακτηριστικό των ηρωίδων του. Συνδέεται με την απώλεια, την επιθυμία, τη μνήμη και, τελικά, με τον θάνατο.
Από τη Ligeia και τη Morella μέχρι τη Lenore και την Annabel Lee, ο Poe επιστρέφει ξανά και ξανά στην εικόνα της γυναίκας που γίνεται ακόμη πιο όμορφη μέσα από την απουσία της. Σαν η ομορφιά να αποκτά την πραγματική της δύναμη τη στιγμή που η γυναίκα παύει να υπάρχει.
Η ομορφιά ως εμμονή
Ο Poe είχε μια ιδιαίτερη σχέση με την έννοια της γυναικείας ομορφιάς. Στα ποιήματα και στις ιστορίες του, η όμορφη γυναίκα παρουσιάζεται συχνά ως κάτι σχεδόν υπερφυσικό. Δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που προκαλεί έλξη, αλλά μια μορφή που μοιάζει να ξεπερνά τα όρια της πραγματικότητας.
Χαρακτηριστικό είναι το κείμενό του "The Philosophy of Composition”, όπου ο Poe συνδέει την ομορφιά με τη μελαγχολία και υποστηρίζει ότι, ποιητικά, τίποτα δεν μπορεί να είναι πιο όμορφο από τον θάνατο μιας όμορφης γυναίκας.
Η συγκεκριμένη ιδέα εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί το έργο του είναι γεμάτο γυναικείες μορφές που μοιάζουν σχεδόν τέλειες ακριβώς επειδή είναι καταδικασμένες να χαθούν.
Η γυναίκα γίνεται ανάμνηση
Στον κόσμο του Poe, ο θάνατος δεν σημαίνει απαραίτητα εξαφάνιση. Αντίθετα, η νεκρή γυναίκα μπορεί να γίνει ακόμη πιο ισχυρή μέσα στη μνήμη εκείνου που την έχασε.
Η Lenore στο ποίημα "The Raven” αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δεν βρίσκεται πλέον στη ζωή του αφηγητή, όμως η απουσία της είναι παντού. Το ίδιο συμβαίνει και με την Annabel Lee, η οποία συνεχίζει να υπάρχει μέσα από την ανάμνηση και την αφοσίωση του αφηγητή.
Η γυναίκα, λοιπόν, γίνεται σχεδόν άφθαρτη επειδή έχει πάψει να είναι παρούσα. Δεν μπορεί πλέον να αλλάξει, να γεράσει ή να απογοητεύσει. Παραμένει για πάντα νέα, όμορφη και εξιδανικευμένη.
Ligeia και Morella: Οι γυναίκες που αρνούνται να φύγουν
Ωστόσο, δεν είναι όλες οι γυναικείες μορφές του Poe απλώς παθητικά θύματα. Στις ιστορίες "Ligeia” και "Morella”, ο θάνατος γίνεται περισσότερο ένα όριο που οι γυναίκες προσπαθούν να ξεπεράσουν.
Η Ligeia είναι πανέμορφη, αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζεται ως εξαιρετικά ευφυής και δυναμική. Η έντονη προσωπικότητά της και η σχεδόν υπερφυσική της παρουσία κάνουν τον θάνατό της να μοιάζει περισσότερο με προσωρινή απουσία.
Στη Morella, η σχέση ανάμεσα στη μητέρα, την κόρη, την ταυτότητα και την επιστροφή δημιουργεί ένα από τα πιο σκοτεινά παραδείγματα του Poe για τη γυναίκα που δεν επιτρέπει στον εαυτό της να διαγραφεί από την ιστορία.
Γιατί η ομορφιά συνδέεται με τον θάνατο;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην αισθητική του gothic τρόμου. Για τον Poe, η ομορφιά φαίνεται να είναι πολύτιμη ακριβώς επειδή είναι εύθραυστη. Ό,τι είναι τέλειο κινδυνεύει να χαθεί — και η απώλεια αυτή δημιουργεί τη μελαγχολία που τόσο συχνά χαρακτηρίζει το έργο του.
Ο θάνατος, επομένως, λειτουργεί σαν ένας παράξενος μηχανισμός "παγώματος" της ομορφιάς. Η γυναίκα δεν προλαβαίνει να αλλάξει. Η εικόνα της μένει σταθερή και η μνήμη της γίνεται σχεδόν μυθολογική.
Είναι μια ιδέα που σήμερα μπορούμε να δούμε και πιο κριτικά: οι γυναίκες του Poe συχνά υπάρχουν μέσα από το βλέμμα ενός άνδρα που τις επιθυμεί, τις χάνει και στη συνέχεια τις εξιδανικεύει. Η ομορφιά τους δεν παρουσιάζεται πάντα ως δική τους δύναμη, αλλά ως κάτι που αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία μέσα από την ανδρική απώλεια.
Η σκοτεινή πλευρά της εξιδανίκευσης
Ακριβώς εδώ βρίσκεται και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του έργου του. Οι γυναίκες του Poe μπορεί να είναι αιθέριες και αξέχαστες, όμως πολλές φορές δεν τους επιτρέπεται να υπάρξουν ως ολοκληρωμένοι άνθρωποι.
Είναι αγαπημένες, μούσες, σύζυγοι, φαντάσματα, αναμνήσεις. Η πραγματική τους ζωή συχνά επισκιάζεται από την εικόνα που δημιουργεί γι’ αυτές ο αφηγητής.
Και αυτό κάνει τις ηρωίδες του τόσο ενδιαφέρουσες για έναν σύγχρονο αναγνώστη. Μπορούμε να τις θαυμάσουμε ως εμβληματικές gothic φιγούρες, αλλά ταυτόχρονα να αναρωτηθούμε: είναι πραγματικά οι γυναίκες του Poe τόσο όμορφες ή είναι η απώλειά τους που τις κάνει να φαίνονται έτσι;
Η αιώνια γυναίκα του gothic κόσμου
Ίσως τελικά αυτή να είναι η πραγματική εμμονή του Edgar Allan Poe. Όχι απλώς ο θάνατος της γυναίκας, αλλά η προσπάθεια να διατηρηθεί η ομορφιά της για πάντα.
Η γυναίκα που πεθαίνει στο έργο του δεν γερνά. Δεν αλλάζει. Δεν απομακρύνεται. Μετατρέπεται σε εικόνα, σε ανάμνηση, σε ποίημα. Και όσο περισσότερο απουσιάζει, τόσο περισσότερο μεγαλώνει η παρουσία της.
Γι’ αυτό οι γυναίκες του Edgar Allan Poe παραμένουν μέχρι σήμερα τόσο χαρακτηριστικές της gothic αισθητικής: είναι ταυτόχρονα όμορφες και φθαρτές, ζωντανές και νεκρές, πραγματικές και σχεδόν υπερφυσικές. Η ομορφιά τους δεν βρίσκεται μόνο στα χαρακτηριστικά τους. Βρίσκεται κυρίως στη μελαγχολία της απώλειας που τις περιβάλλει.
