Όταν στις 28 Οκτωβρίου του 1940 η Ελλάδα είπε "Όχι", οι πρώτοι που βρέθηκαν στα βουνά της Πίνδου δεν ήταν μόνο στρατιώτες. Ήταν κι εκείνες - οι γυναίκες της Ηπείρου, τυλιγμένες με μαντίλες και σκούρες φούστες, που άφησαν σπίτια, παιδιά, χωράφια και στάθηκαν δίπλα στον στρατό. Δεν κρατούσαν όπλα, αλλά κράτησαν ολόκληρη τη γραμμή του μετώπου όρθια.
Οι ανώνυμες ηρωίδες του βουνού
Στα χωριά της Ηπείρου, μόλις ήχησαν οι καμπάνες του πολέμου, οι γυναίκες άφησαν τα πάντα πίσω. Πήραν μουλάρια, τρόφιμα, κουβέρτες, και ξεκίνησαν να ανεβαίνουν στα βουνά για να μεταφέρουν πολεμοφόδια, να φροντίσουν τραυματίες, να στήσουν πρόχειρα νοσοκομεία μέσα στην παγωνιά. Ήταν γυναίκες αγράμματες, απλές, με πρόσωπα σκαμμένα απ’ τον αέρα και τα χρόνια. Μα είχαν κάτι που δεν διδάσκεται: αντοχή. Μέρες ολόκληρες περπατούσαν στα κακοτράχαλα μονοπάτια της Πίνδου, με σακιά πιο βαριά από τις ίδιες, μέσα σε χιονοθύελλες. Και δεν σταματούσαν. Ένας Ιταλός αξιωματικός, βλέποντάς τες, φέρεται να είπε: "Αν η Ελλάδα είχε στρατό από τέτοιες γυναίκες, θα ήταν αήττητη."
Η εικόνα της μάνας, της αδελφής, της πατρίδας
Στο συλλογικό μας φαντασιακό, η εικόνα της γυναίκας της Πίνδου δεν είναι απλώς μια φιγούρα με μαντίλα - είναι το πρόσωπο της Ελλάδας. Αυτή που δεν κραυγάζει, αλλά επιμένει. Αυτή που δεν ζητά, αλλά δίνει. Αυτή που δεν φαίνεται, αλλά χωρίς εκείνη τίποτα δεν θα στεκόταν όρθιο. Εκείνες οι γυναίκες έγιναν το ζωντανό παράδειγμα της σιωπηλής γενναιότητας: της δύναμης που δεν χρειάζεται χειροκρότημα, ούτε τίτλους. Γιατί το καθήκον, όταν το νιώθεις μέσα σου, δεν χρειάζεται θεατές.
Το πρώτο γυναικείο "Όχι"
Πολύ πριν ειπωθεί στις Βρυξέλλες, στη Ρώμη ή στα διπλωματικά γραφεία, το "Όχι" είχε ήδη ειπωθεί στα πέτρινα μονοπάτια της Ηπείρου. Ήταν το "Όχι" μιας γυναίκας που δεν άφησε τον φόβο να την παραλύσει. Το "Όχι" σε μια εποχή που ήθελε τις γυναίκες στο σπίτι. Το "Όχι" στην αδράνεια, στη σιωπή, στην υποταγή. Ήταν το πρώτο φεμινιστικό "όχι" της ελληνικής ιστορίας - όχι επειδή το φώναξαν, αλλά επειδή το έπραξαν.
Κληρονομιά χωρίς αγάλματα
Στις πλατείες της χώρας θα βρεις αγάλματα στρατηγών, ηρώων, βασιλιάδων. Για εκείνες, ούτε ένα. Κι όμως, είναι τα δικά τους βήματα που ακόμα ακούγονται σε κάθε εθνική επέτειο, πίσω από τον ήχο της μπάντας και τα πατήματα της παρέλασης. Η ιστορία της Ελλάδας δεν γράφτηκε μόνο με αίμα - γράφτηκε και με τα χέρια εκείνων των γυναικών που έπλεκαν μάλλινες κάλτσες για τους στρατιώτες, που μαγείρευαν για ολόκληρα χωριά, που θρήνησαν χωρίς να σταματήσουν να δουλεύουν. Η 28η Οκτωβρίου είναι δική τους μέρα όσο και του μετώπου.
