Ίσως κανένα άλλο έργο τέχνης στον κόσμο δεν κατάφερε να αποτυπώσει τόσο εύγλωττα τον τρόμο και τη φρίκη του πολέμου όσο η "Γκουέρνικα" του Πικάσο, ένα από τα αριστουργήματά του – που, χαρακτηριστικά, ο Αυστραλός κριτικός τέχνης Ρόμπερτ Χιουζ χαρακτήρισε "το τελευταίο σπουδαίο έργο ζωγραφικής". Κάθε Πρωτομαγιά έχει, κατά κάποιον τρόπο, γενέθλια, καθώς ήταν την 1η Μαΐου του 1937 που ο καλλιτέχνης άρχισε να σχεδιάζει τα πρώτα σκίτσα της.
Στην πραγματικότητα όλα ξεκίνησαν από μια ανάθεση. Τον Ιανουάριο του 1937, ενώ ο Πικάσο ζούσε στο Παρίσι, η ισπανική κυβέρνηση του ζήτησε να φιλοτεχνήσει μια μεγάλη τοιχογραφία για το ισπανικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού, που είχε προγραμματιστεί για το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς. Ο ζωγράφος άρχισε να κάνει μια προεργασία χωρίς μεγάλο ενθουσιασμό, μέχρι το βομβαρδισμό της Γκουέρνικα, στις 26 Απριλίου, στη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου.
Η Γκουέρνικα, ένα χωριό στον βορρά της Ισπανίας, στη Χώρα των Βάσκων, δέχτηκε πυρά από αεροσκάφη της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας, αν και πίσω από την άγρια επίθεση βρίσκονταν οι εθνικιστές του Φράνκο. Σύμφωνα με κάποιες αναφορές, την ώρα του βομβαρδισμού το κέντρο του φιλοξενούσε μια υπαίθρια αγορά. Οι κάτοικοί του δεν πρόλαβαν να αποδράσουν, καθώς οι γύρω δρόμοι είχαν ήδη γεμίσει με ερείπια και οι γέφυρές της είχαν γκρεμιστεί.
Την ώρα του βομβαρδισμού το κέντρο της Γκουέρνικα φιλοξενούσε μια υπαίθρια αγορά. Οι κάτοικοί του δεν πρόλαβαν να αποδράσουν, καθώς οι γύρω δρόμοι είχαν ήδη γεμίσει με ερείπια
Η πλειοψηφία των αντρών του χωριού βρίσκονταν στον πόλεμο, με αποτέλεσμα τα περισσότερα θύματα να είναι γυναικόπαιδα. Ο Γερμανός συγγραφέας Ρούντολφ Αρνχάιμ έγραψε λοιπόν, σχολιάζοντας τη σύνδεση ανάμεσα στον βομβαρδισμό και το έργο του Πικάσο: "Οι γυναίκες και τα παιδιά μετατρέπουν την Γκουέρνικα σε μια εικόνα-σύμβολο των αθώων, ανυπεράσπιστων θυμάτων της ανθρωπότητας. Επιπλέον, οι γυναίκες και τα παιδιά αναπαραστάθηκαν συχνά από τον Πικάσο σαν τον ορισμό της τελειότητας του ανθρώπινου είδους. Επομένως, σύμφωνα με τον Πικάσο, μια επίθεση σε γυναίκες και παιδιά στοχεύει στην καρδιά του ανθρώπινου είδους".
Το βέβαιο είναι ότι η είδηση του βομβαρδισμού άγγιξε τόσο βαθιά τον καλλιτέχνη, που του έδωσε την έμπνευση που μήνες αναζητούσε, για την τοιχογραφία του. Μόλις ο Πικάσο διάβασε το ρεπορτάζ του Βρετανού δημοσιογράφου Τζορτζ Στιρ -στις εφημερίδες "The Times", "The New York Times" και "L'Humanité"- στο παριζιάνικο στέκι των διανοούμενων Café De Flore, έσπευσε στα υλικά δημιουργίας του και τον Μάιο του 1937 γεννήθηκαν τα πρώτα σκίτσα της "Γκουέρνικα".
Η πλειοψηφία των αντρών του χωριού βρίσκονταν στον πόλεμο, με αποτέλεσμα τα περισσότερα θύματα να είναι γυναικόπαιδα.
"Η Γκουέρνικα, η πιο παλιά πόλη των Βάσκων και το κέντρο της πολιτισμικής τους παράδοσης, ισοπεδώθηκε ολοκληρωτικά χτες το απόγευμα από πολεμικά αεροσκάφη. Ο βομβαρδισμός αυτής της πόλης, πίσω από το μέτωπο, διήρκησε ακριβώς τρεις ώρες και ένα τέταρτο" έγραψε μεταξύ άλλων ο Στιρ, σε ένα άρθρο που έμοιαζε περισσότερο με επικήδειο της ιστορικής εκείνης τοποθεσίας και των κατοίκων της.
Η διαδικασία δημιουργίας του ομώνυμου έργου του Πικάσο κράτησε 35 μέρες και απαθανατίστηκε από την κάμερα της ερωμένης και μούσας του, Ντόρα Μάαρ. Οι εικόνες της όχι μόνο αποτελούν σήμερα ιστορικό ντοκουμέντο αλλά επιπλέον βοήθησαν τον ζωγράφο να αποστασιοποιηθεί αρκετά από το έργο του ώστε να απορρίψει το χρώμα και να "αποφασίσει να του δώσει την αμεσότητα μιας ασπρόμαυρης φωτογραφίας" κατά τον ιστορικό τέχνης Τζον Ρίτσαρντσον.
Η διαδικασία δημιουργίας του έργου του Πικάσο κράτησε 35 μέρες και απαθανατίστηκε από την κάμερα της ερωμένης και μούσας του, Ντόρα Μάαρ.
Η Μάαρ, ωστόσο, δεν ήταν η μοναδική που είχε το προνόμιο να παρακολουθήσει βήμα βήμα την εξέλιξη της "Γκουέρνικα". Ο Πικάσο, που σπανίως υποδεχόταν επισκέπτες στο ατελιέ του σε ώρα εργασίας, έκανε μια εξαίρεση για την "Γκουέρνικα" και υποδέχτηκε κάποιους επιδραστικούς ανθρώπους που θεώρησε ότι θα τον βοηθούσαν να διαδώσει περαιτέρω το αντιφασιστικό και αντιπολεμικό μήνυμα του έργου. "Στον καμβά του έργου που δουλεύω, το οποίο θα ονομάσω Γκουέρνικα, και σε όλα τα πρόσφατα έργα τέχνης μου, εκφράζω ξεκάθαρα την απέχθειά μου προς τη στρατιωτική κάστα που έχει βυθίσει την Ισπανία σε έναν ωκεανό πόνου και θανάτου" είχε δηλώσει.
Φημολογείται μάλιστα πως όταν στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ένας Γερμανός αξιωματούχος είδε τη φωτογραφία της "Γκουέρνικα" στο διαμέρισμα του Πικάσο και τον ρώτησε: "Εσείς το κάνατε αυτό;", εκείνος του απάντησε: "Όχι, εσείς το κάνατε".
Όταν ολοκληρώθηκε η "Γκουέρνικα", στις 4 Ιουνίου του 1937, είχε ύψος 3,5 μέτρων και πλάτος 7,8 μέτρων. Το εντυπωσιακό είναι ότι η αποκάλυψή της, στην Έκθεση του Παρισιού, δεν προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση. Η αξία της θα αναγνωριζόταν με το πέρασμα των χρόνων. Ακρωτηριασμένα μέλη ανθρώπων και ζώων, νεκρά παιδιά, πρόσωπα σε απόγνωση, ερείπια, αφαιρετικές κι όμως συγκλονιστικά εκφραστικές φιγούρες συνθέτουν σήμερα ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα του 20ου αιώνα και ολόκληρης της ιστορίας της τέχνης.
Φημολογείται πως όταν στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ένας Γερμανός αξιωματούχος είδε τη φωτογραφία της "Γκουέρνικα" στο διαμέρισμα του Πικάσο και τον ρώτησε: "Εσείς το κάνατε αυτό;", εκείνος του απάντησε: "Όχι, εσείς το κάνατε".
Μετά την Έκθεση του Παρισιού, η "Γκουέρνικα" ταξίδεψε στις ΗΠΑ, όπου πέρασε τα επόμενα 42 χρόνια στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης. Ο ίδιος ο δημιουργός της είχε ζητήσει το magnus opus του να μη βρεθεί στην Ισπανία μέχρι η πατρίδα του να απελευθερωθεί από τον Φράνκο και να ξαναγίνει δημοκρατία. Παρόλο που ο δικτάτορας πέθανε το 1975, ο πίνακας δεν θα διέσχιζε τα σύνορα της Ισπανίας πριν από το 1981, για να βρεθεί πρώτα στο Μουσείο Πράδο και αργότερα στο Ρέινα Σοφία, της Μαδρίτης, όπου παραμένει μέχρι σήμερα.
Μια από τις πιο γλαφυρές περιγραφές του πίνακα δόθηκε από τον δημοσιογράφο Αλεχάντρο Εσκαλόνα: "Δεν υπάρχει καμία διέξοδος από το εφιαλτικό τοπίο. Η απουσία χρώματος κάνει τη βίαιη σκηνή που εκτυλίσσεται ακριβώς μπροστά στα μάτια σου ακόμα πιο τρομακτική. Το μαύρο, λευκό και γκρίζο σε ξαφνιάζει – δεδομένου μάλιστα ότι έχεις συνηθίσει να βλέπεις εικόνες πολέμου σε ζωντανή μετάδοση και υψηλή ευκρίνεια μέσα στο σαλόνι σου". Ο Βρετανός κριτικός τέχνης Τζόναθαν Τζόουνς, με τη σειρά του, αποκάλεσε την "Γκουέρνικα" μια "κυβιστική αποκάλυψη" προσθέτοντας πως ο Πικάσο "επιχείρησε να δείξει την αλήθεια τόσο αποτρόπαια και διαχρονικά που θα μπορούσε να ξεσκεπάσει τα ψέματα ενός δικτάτορα".
Πλέον η "Γκουέρνικα" έχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο αντιπολεμικό έμβλημα. Καθώς δεν υπάρχει καμία σαφής αναφορά στην τοποθεσία που ενέπνευσε το έργο πέρα από το ίδιο του το όνομα, η μακάβρια σκηνή της θα μπορούσε να έχει εκτυλιχθεί σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου.
Γιατί η "Γκουέρνικα" είναι τόσο σοκαριστική; Το παρακάτω βίντεο δίνει μια απάντηση:
Ακολουθήστε το WomanToc στο Instagram
Κεντρική φωτό: www.pablopicasso.org
