Ο Καζαμίας ήταν ένα από τα σημεία αναφοράς των παιδικών μου καλοκαιριών. Κατέφευγα στα γιατροσόφια, στις αλλόκοτες πληροφορίες του και στις ήδη τότε ξεπερασμένες γυναικείες συμβουλές του περισσότερο εν είδει τελετουργικού των ράθυμων μεσημεριών, αφού είχα εξαντλήσει όλα τα αναγνώσματα που είχα φέρει, στο απομονωμένο σπίτι της γιαγιάς μου, από την Αθήνα. Ενός τελετουργικού καθησυχαστικού και φοβιστικού μαζί, όταν διάβαζα προβλέψεις για καταστροφές και τερατογενέσεις ανά τον κόσμο.
Αυτή την παιδική ανάμνηση, που ίσως πυροδοτήθηκε ενόψει της νέας χρονιάς, σε μια σχεδόν καρμική σύμπτωση -όπως ενδεχομένως να έγραφε κάποιος από τους Καζαμίες της γιαγιάς μου- βρέθηκα να τη μοιράζομαι σε τηλεφωνική συνέντευξη με την Αμάντα Μιχαλοπούλου, την πολυβραβευμένη συγγραφέα και καθηγήτρια δημιουργικής γραφής. Αφορμή της συνομιλίας μας στάθηκε ένα νέο συλλογικό έργο που επιμελήθηκε, ο «Λογοτεχνικός Καζαμίας 2021» (εκδ. Καστανιώτη), ουσιαστικά ένα λογοτεχνικό ημερολόγιο, τα έσοδα των δικαιωμάτων του οποίου, μάλιστα, θα διατεθούν στο «Καρκινάκι».
«Η γιαγιά μου πάντα έπαιρνε τον Καζαμία και όταν βάρυνε και δεν έβγαινε πια από το σπίτι τής τον έπαιρνα εγώ, ήμουν φοιτήτρια πλέον» θυμάται η Μιχαλοπούλου και προσθέτει: «Τον περίμενε, τον είχε πάντα στο τραπέζι της κουζίνας, τον ξεφύλλιζε, ήταν το μυθιστόρημα της χρονιάς. Το ανάγνωσμα μιας γενιάς ανθρώπων που δεν είχαν λογοτεχνικές αναζητήσεις. Τότε ο Καζαμίας είχε τον ονειροκρίτη και διάφορες πρακτικές συμβουλές, πώς να λες, ας πούμε, τον καφέ, αλλά και συμβουλές που έβρισκες σε γυναικεία περιοδικά, πώς να στρώνεις το τραπέζι, πώς να υποδέχεσαι τους καλεσμένους. Για μένα ήταν ισχυρό ερέθισμα φαντασίας, σκεφτόμουν αυτούς τους καλεσμένους και τους μιλούσα. Πριν αρχίσω να διαβάζω λογοτεχνία, εξασκήθηκα με τον Καζαμία της γιαγιάς μου».
«Η γιαγιά μου είχε πάντα τον Καζαμία στον τραπέζι της κουζίνας, τον ξεφύλλιζε, ήταν το μυθιστόρημα της χρονιάς. Το ανάγνωσμα μιας γενιάς ανθρώπων που δεν είχαν λογοτεχνικές αναζητήσεις».
Στον «Λογοτεχνικό Καζαμία 2021» της Μιχαλοπούλου τριάντα οχτώ νέοι συγγραφείς, που υπήρξαν μαθητές της, ανασυστήνουν δυο μεγάλες κατηγορίες του παλιού Καζαμία: τον «Ονειροκρίτη» και τις «Πρακτικές Συμβουλές Ζωής». Υπόσχονται να μας συντροφεύσουν, τη νέα χρονιά, σαν μια ετερόκλητη νεοελληνική παρέα που ονειρεύεται νύφες χωρίς πέπλο και κουζίνες στο βυθό, μαντάρει κάλτσες, ξεματιάζει, καθαρίζει κρεμμύδια χωρίς να δακρύζει, θεραπεύει το λουμπάγκο και βρίσκει τρόπους να περάσει τις κρύες νύχτες του χειμώνα.
Αφορμή για την ιδέα, ωστόσο, δεν στάθηκαν οι παιδικές αναμνήσεις της επιμελήτριας του βιβλίου, αλλά «μια άσκηση που κάναμε, ένα κείμενο του Ναμπόκοφ που λέγεται “Πώς να βράσετε ένα αυγό”, ένα υφολογικό διαμάντι για μια πολύ ταπεινή εργασία. Οι ιστορίες που προέκυψαν ήταν πολύ διαφορετικές. Και μετά μού ήρθε αυτή η ιδέα, επειδή ο Καζαμίας ήταν γεμάτος με τέτοιες παραινέσεις και συμβουλές για πολύ απλά, καθημερινά ζητήματα που μας απασχολούν, πώς να ράψουμε ένα κουμπί ή να μπαλώσουμε ένα ρούχο που έχει φθαρεί. Και σκέφτηκα πως θα είχε ενδιαφέρον αν οι συμβουλές γίνουν μικροϊστορίες με πλοκή. Έδειξα τα κείμενα που συγκεντρώθηκαν στον εκδοτικό οίκο, τους άρεσαν, και έτσι προχώρησε ένα βιβλίο που δεν θα είναι μόνο το ημερολόγιο της χρονιάς, όπου ο καθένας θα σημειώνει τα ραντεβού του, αλλά θα συνοδεύεται από μικροδιηγήσεις. Η έννοια του χρήσιμου, περιβεβλημένη με πλοκή. Μια οδηγία ζωής σε μια ιστορία».
«Ένα βιβλίο που δεν θα είναι μόνο το ημερολόγιο της χρονιάς, όπου ο καθένας θα σημειώνει τα ραντεβού του, αλλά θα συνοδεύεται από μικροδιηγήσεις. Η έννοια του χρήσιμου, περιβεβλημένη με πλοκή»
Εκδίδεται ακόμα ο παλιός Καζαμίας;
«Όχι απλώς εκδίδεται, αλλά υπάρχουν και πάρα πολλές διαφορετικές εκδόσεις. Πέρυσι στην έρευνα που κάναμε για να εμπνευστούμε συγκεντρώσαμε πάνω από δέκα Καζαμίες από διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους. Έχει μεγάλη πέραση ο Καζαμίας, τουλάχιστον στις προηγούμενες γενιές».
Γράφετε στην εισαγωγή ότι η «υπνωτιστική διαδοχή αγροτικών εργασιών, καταστροφών και επαναφοράς στην κανονικότητα γινόταν ένα πολύ ανακουφιστικό μάθημα ζωής και θανάτου». Οι νεότερες γενιές, που έχουν στενότερη ίσως επαφή με τον ψηφιακό κόσμο, πώς εισπράττουν αυτό το ανακουφιστικό μάθημα, ποιος είναι ο δικός τους Καζαμίας;
«Νομίζω ότι πρέπει να ρωτήσουμε τους νεότερους! Η κόρη μου, ας πούμε, έχει ένα πολύ ενδιαφέρον ωροσκόπιο που παρακολουθεί, το Co-Star, λίγο περίεργο, καλλιτεχνικό, εκλεπτυσμένο, με ωραία σκίτσα και ενδιαφέρουσες λογοτεχνικές διατυπώσεις για το μέλλον. Φαντάζομαι ότι οι σημερινοί δεκαοχτάρηδες εισπράττουν το μέλλον μέσα από άλλες διατυπώσεις και δραστηριότητες, αλλά και από τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική, τη φωτογραφία, και τη λογοτεχνία».
«Όχι απλώς εκδίδεται ακόμα ο παλιός Καζαμίας, αλλά υπάρχουν και πάρα πολλές διαφορετικές εκδόσεις. Πέρυσι στην έρευνα που κάναμε για να εμπνευστούμε συγκεντρώσαμε πάνω από δέκα από διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους»
Ποιον ρόλο μπορεί να παίξει ένας «μεταμοντέρνος» Καζαμίας, όπως τον αποκαλείτε, το 2021;
«Έτσι κι αλλιώς στον μεταμοντερνισμό αυτό το “μετά” έχει να κάνει με το βλέμμα που ρίχνουμε σε ό,τι ξέρουμε ήδη: λίγο κριτικό και ειρωνικό αλλά ταυτόχρονα και βλέμμα γνώσης, αποδοχής. Ο Καζαμίας, στις παλαιότερες γενιές τροφοδοτούσε το συλλογικό φαντασιακό και εμείς προσπαθούμε να τον μεταφράσουμε με τα σημερινά δεδομένα και τις σημερινές εμπειρίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει και η νοσταλγία, δηλαδή ότι υπάρχει μόνο κίνηση προς τα εμπρός. Εξ ου και ο "μετα-Καζαμίας". Η Δήμητρα Λουκά επέλεξε να γράψει για το ξεμάτιασμα. Στην ιστορία της βλέπουμε πόσο ισχυρή είναι η δύναμη της τελετουργίας για όλες τις γενιές. Το μαγικό στοιχείο στη ζωή μας. Χρειαζόμαστε τα περάσματα, τις μεταβάσεις, όλα αυτά γίνονται με τελετουργίες.
«Η Δήμητρα Λουκά επέλεξε να γράψει για το ξεμάτιασμα. Στην ιστορία της βλέπουμε πόσο ισχυρή είναι η δύναμη της τελετουργίας για όλες τις γενιές. Το μαγικό στοιχείο στη ζωή μας»
»Ας πούμε, σκεφτόμουν όλο αυτό τον καιρό, που οι κηδείες έχουν λίγο κόσμο και στους γάμους δεν πάει κανείς, ότι χάνουμε τελετουργίες πολύ βαθιές και ανανεωτικές, που έχουν σχέση με συμβολισμούς πολύ έντονους, με την ίδια την κατανόηση του κύκλου της ζωής. Ελπίζω ότι ο Καζαμίας θα μας θυμίσει κιόλας λίγο αυτό που μας συνδέει, τη νεοελληνική πραγματικότητα και την παράδοση. Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, τη σημασία της βασκανίας στην Ελλάδα: αν σε έχει ξεματιάσει κάποτε η γιαγιά σου, αυτό γίνεται κομμάτι της προσωπικής σου ιστορίας. Είναι λίγο σαν τη συνέχεια των παραμυθιών που ακούγαμε όταν ήμασταν παιδιά ή της μυθολογίας, που σχετίζεται με το υπόστρωμα της σκέψης μας, με το αρχέγονο μέσα μας».
Σχετικά με τις «Πρακτικές Συμβουλές» του Καζαμία σας, αφήνοντας απέξω τη λογοτεχνική αξία κάθε κειμένου μπορείτε να επιλέξετε την πιο χρήσιμη;
«Έχω μια αλλόκοτη σχέση με τη χρησιμότητα, μερικές φορές βρίσκω πολύ χρήσιμα τα άχρηστα πράγματα. Το “Πώς να καθαρίζεις κρεμμύδια χωρίς να δακρύζεις” το βρίσκω πολύ χρήσιμη συμβουλή. Αλλά μια πολύ ωραία ιστορία στον Καζαμία είναι και το “Πώς να καλύψεις τα κενά σου”, δεν πρόκειται για υπαρξιακά κενά, όπως ακούγεται, αλλά για τη φαλάκρα. Ή το “Πώς να ξεκολλήσεις ένα αυτοκίνητο από τη λάσπη” πολύ χρήσιμο επίσης, αλλά η ιστορία το πάει αλλού.
»Από την άλλη, υπάρχουν ιστορίες που δεν είναι χρήσιμες με την τρέχουσα έννοια αλλά έχουν πολύ ενδιαφέρον όπως το “Πώς να γνωριστείτε με χειμερινό κολυμβητή”. Μόνο στο τέλος καταλαβαίνουμε ότι διηγείται μια γάτα, που βρίσκεται στην παραλία και ψάχνει αφεντικό και σπίτι. Η χρησιμότητα είναι σχετική».
Ποιον ρόλο παίζει ο «Ονειροκρίτης» στο βιβλίο σας;
«Δεν θέλαμε την παραδοσιακή ερμηνεία ονείρων, θέλαμε μια αφήγηση ονείρων. Όνειρα που είτε επιδρούν με κάποιον τρόπο στη ζωή των αφηγητών είτε έχουν έντονα χιουμοριστική διάθεση, όπως το κείμενο της Αλεξάνδρας Κ., “Αν δεις στον ύπνο σου Στρατή”. Παίζει με το όνομα σαν να είναι ιδιότητα και ακολουθεί μια σχέση - προκύπτει ένα αποτέλεσμα που σε κάνει να κλαις από τα γέλια.
»Νομίζω ότι ο Ονειροκρίτης κινητοποιεί όλο το αχαλίνωτο φαντασιακό που μας απασχολεί στην αρχή κάθε χρονιάς: Πώς θα είναι ο χρόνος μας, τι όνειρα θα δούμε, κυριολεκτικά και μεταφορικά: ποια είναι τα όνειρά μας για τη νέα χρονιά; Αν οι Πρακτικές Συμβουλές είναι η γείωση, πώς να περπατάμε γερά στη Γη και να προχωράμε στο 2021, ο Ονειροκρίτης είναι το κεφάλι μας λίγο στα σύννεφα, αυτή η μεγάλη ανάγκη που έχουμε να ονειρευτούμε, να φανταστούμε τη ζωή που μας περιμένει και να την ερμηνεύσουμε».
«Αν οι Πρακτικές Συμβουλές είναι η γείωση, πώς να περπατάμε γερά στη Γη και να προχωράμε στο 2021, ο Ονειροκρίτης είναι το κεφάλι μας λίγο στα σύννεφα, αυτή η μεγάλη ανάγκη που έχουμε να ονειρευτούμε, να φανταστούμε τη ζωή που μας περιμένει και να την ερμηνεύσουμε»
Δεν είναι το πρώτο συλλογικό έργο που επιμελείστε. Τι σας γοητεύει σε αυτό το είδος της έκδοσης;
«Γενικά μου αρέσουν οι συλλογικότητες αυτού του είδους, η ενέργεια που δημιουργείται όταν πολλοί άνθρωποι προσπαθούν για έναν κοινό σκοπό. Αυτό το είχα ανέκαθεν. Αλλά ειδικά στο γράψιμο, που είναι τόσο μοναχική δουλειά, όταν γράφουν όλοι μαζί και βλέπουν ο ένας το κείμενο του άλλου και το κρίνουν και το συζητούν, δημιουργείται μια αλληλεπίδραση πολύ χρήσιμη και γόνιμη και για τους νέους συγγραφείς αλλά και για τα κείμενά τους.
»Στο “Μυστικό” (εκδ. Καστανιώτη), ένα συλλογικό έργο που κυκλοφόρησε παλαιότερα, οργανώσαμε ένα τριήμερο συνεπιμέλειας. Πήγαμε σε ένα ησυχαστήριο στην Πελοπόννησο, όπου τρώγαμε όλοι μαζί, ζούσαμε όλοι μαζί και διορθώναμε τα κείμενα. Είχα υποσχεθεί ότι θα το κάναμε και για τον Καζαμία, αλλά ο κορονοϊός μάς χάλασε τα σχέδια. Κρατήσαμε όμως με άλλους τρόπους αυτή την αλληλεπίδραση, μέσω Zoom».
Γενικά ποια είναι η νούμερο ένα συμβουλή που θα δίνατε σε έναν μαθητή δημιουργικής γραφής;
«Αυτό που ρωτάω πάντα στην επιμέλεια κειμένων είναι: αν μια πρόταση έπιανε φωτιά, ποιες λέξεις θα σώζατε; Πώς κρατάς το ουσιώδες, χωρίς τη διακόσμηση».
«Αυτό που ρωτάω πάντα στην επιμέλεια κειμένων είναι: αν μια πρόταση έπιανε φωτιά, ποιες λέξεις θα σώζατε; Πώς κρατάς το ουσιώδες, χωρίς τη διακόσμηση».
Πώς προέκυψε η απόφαση να διατεθούν τα έσοδα των δικαιωμάτων στο Καρκινάκι;
«Είμαι πολύ ευαισθητοποιημένη με τον καρκίνο της παιδικής και εφηβικής ηλικίας. Ξέρετε, βέβαια, αυτές οι ευαισθητοποιήσεις προκύπτουν πάντα όταν κάποιος άνθρωπος που αγαπάς αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα και επειδή στο φιλικό κύκλο μου έζησα αυτή την εμπειρία, ήθελα κι εγώ να προσφέρω κάτι. Και επειδή αυτό τον καιρό δεν μπορείς να προσφέρεις την αγάπη σου με την παρουσία σου, σκέφτηκα συμβολικά τα χρήματα που θα έβγαζα από αυτό το βιβλίο ως επιμελήτρια να τα δώσουμε στο Καρκινάκι, που κάνει πάρα πολύ καλή δουλειά. Είναι γονείς παιδιών που έχουν περάσει καρκίνο, οι οποίοι συμπαραστέκονται σε άλλους γονείς, που το αντιμετωπίζουν τώρα. Με κάθε αγορά λοιπόν του βιβλίου, το οποίο έχει σύντομη ημερομηνία λήξης, καθώς είναι μόνο γι’ αυτήν τη χρονιά, συνεισφέρουμε με ουσιαστικό τρόπο: βοηθώντας οικογένειες που υποφέρουν».
Info
Ο «Λογοτεχνικός Καζαμίας 2021» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
