«Όλες οι λύπες αντέχονται αν μπορεί να τις βάλεις σε μια ιστορία ή να πεις μια ιστορία γύρω από αυτές» έχει πει η Κάρεν Μπλίξεν, η συγγραφέας του βιβλίου «Πέρα από την Αφρική» (εκδ. Μεταίχμιο), στο οποίο είναι βασισμένη η ομώνυμη ταινία με τη Μέριλ Στριπ. Αν και η λέξη «λύπη» είναι πολύ φτωχή για να περιγράψει τον ζόφο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, με τον οποίο καταπιάνεται, μεταξύ άλλων, η Κέιτ Άτκινσον στη «Ζωή μετά τη ζωή» (εκδ. Μεταίχμιο): το μυθιστόρημά της που σε νέο δημοσίευμα της Guardian τοποθετήθηκε ανάμεσα στα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα.
Στην πραγματικότητα η Άτκινσον καταπιάνεται κυρίως με το νιτσεϊκό amor fati, την αποδοχή της μοίρας μας και την απόρριψη της ιδέας πως οτιδήποτε θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί διαφορετικά, ιδέα που η ίδια υπονομεύει προβάλλοντας ως εναλλακτική το ενδεχόμενο της μετενσάρκωσης. Η ηρωίδα της στη «Ζωή μετά τη ζωή», Ούρσουλα Τοντ, γεννιέται στις 11 Φεβρουαρίου του 1910 και πεθαίνει ξανά και ξανά, διορθώνοντας κάθε φορά τα μοιραία λάθη της διά της επανάληψης, λάθη που σε διάφορες εκδοχές της ιστορίας της οδηγούν στον πρόωρο θάνατό της, ή στον πρόωρο θάνατο των αγαπημένων της, ή σε μια δυστυχισμένη ζωή βυθισμένη σε έναν γάμο με βίαιο άντρα, στη μοναξιά, στον αλκοολισμό.
Άρχισα να διαβάζω τη «Ζωή μετά τη ζωή» παρακινημένη από μια βιβλιοφάγο φίλη μου, που μου εμπιστεύτηκε ότι το μυθιστόρημα της Άτκινσον την είχε βοηθήσει να διαχειριστεί την ξαφνική απώλεια ενός κοντινού προσώπου της. Πόσο λυτρωτικό ακούγεται αυτό το σενάριο, να ζεις τη ζωή σου σαν βίντεο γκέιμ, απλά επιστρέφοντας στην αρχή της πίστας μετά από κάθε στραβοπάτημα που σε στέλνει στον γκρεμό, μετά από κάθε λανθασμένη επιλογή ή κάθε σοβαρή αβλεψία, να έχεις μια δεύτερη και τρίτη και τέταρτη ευκαιρία;
Πόσο εύκολο θα ήταν, από την άλλη, ένας συγγραφέας θα πάρει αυτό το σενάριο και να το εκμεταλλευτεί σε ένα αφήγημα με μοναδικό προορισμό να χαϊδέψει τα αυτιά του αναγνώστη, με μοναδικό προορισμό να τον ανακουφίσει από τους υπαρξιακούς και άλλους φόβους του αλλά χωρίς κανένα έρεισμα στην πραγματικότητα, αφελές και κοινότοπο σαν τις αμπελοφιλοσοφίες που διασκορπίζονται στο διαδίκτυο;
Ευτυχώς αυτή δεν είναι η περίπτωση της Άτκινσον, που όπως γράφει η Guardian υπογράφει μια ιστορία (ή μάλλον μια διαδοχή ιστοριών) «ανακουφιστική» όσο και «αληθινή». Ακόμα και όταν η Ούρσουλα εμφανίζεται να δολοφονεί τον Χίτλερ (σπόιλερ, αν και αποκαλύπτεται ούτως ή άλλως στις πρώτες τρεις σελίδες του βιβλίου) αλλάζοντας τη ροή της ανθρώπινης ιστορίας, η Άτκινσον μάς κάνει να αισθανόμαστε πως είναι κάτι που θα μπορούσε, πραγματικά, να συμβεί.
Μια ακόμα παγίδα στην οποία θα μπορούσε να πέσει η συγγραφέας, αλλά που αποφεύγει δεξιοτεχνικά, είναι να επαναπαυτεί στην πρωτοτυπία του ευρήματος των πολλαπλών ζωών - όπως συνέβη για παράδειγμα με το πολυαναμενόμενο επεισόδιο «Bandersnatch» της τηλεοπτικής σειράς «Black Mirror», που ποντάροντας στο παιχνίδι των πολλαπλών επιλογών που είχε ο θεατής για να αποφασίζει την εξέλιξη της ιστορίας, αδίκησε το βάθος και την αληθοφάνεια των χαρακτήρων και των γεγονότων. Το «Ζωή μετά τη ζωή», σύμφωνα με την Guardian, διακρίνεται από μια συναισθηματική ευαισθησία που υπερβαίνει ένα «παιχνίδι». «Μας παραδίδει μια ηρωίδα που τα θεμέλιά της στη μυθοπλασία είναι μονίμως εκτεθειμένα [...] η οποία όμως ταυτόχρονα μας φαίνεται επώδυνα, φοβερά αυθεντική».
Επώδυνα, αλλά και εξιλεωτικά. Γιατί μαζί με την Άτκινσον, που χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία για να αντιμετωπίσει, ή τουλάχιστον να αντέξει, την αδιανόητη φρίκη του θανάτου ενός βρέφους που θάφτηκε κάτω από τα ερείπια των βομβαρδισμών του Λονδίνου στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο («”Προσέξτε, κύριε Έμσλι”, είπε κοιτώντας πάνω από τον ώμο της, “υπάρχει ένα μωρό, προσπαθήστε να το αποφύγετε”» γράφει σε ένα σημείο του βιβλίου), γινόμαστε κι εμείς πιο δυνατοί απέναντι στα μικρά ή μεγαλύτερα προβλήματά μας. Απέναντι στην οικονομική ανασφάλεια, την απελπιστική ρουτίνα, ακόμα και απέναντι σε έναν χωρισμό ή ένα πρόβλημα υγείας.
Μαζί με την Άτκινσον, που χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία για να αντιμετωπίσει, ή τουλάχιστον να αντέξει, την αδιανόητη φρίκη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, γινόμαστε κι εμείς πιο δυνατοί απέναντι στα μικρά ή μεγαλύτερα προβλήματά μας
Ίσως δεν βρίσκουμε παρηγοριά στη -μάλλον απίθανη- πιθανότητα της μετενσάρκωσης, αλλά την ανακαλύπτουμε στη συναισθηματική ταύτιση με ήρωες που σχεδόν βγαίνουν από τις σελίδες και παίρνουν σάρκα και οστά μπροστά μας, όπως η Ούρσουλα Τοντ. Τελικά, διαβάζοντας τη «Ζωή μετά τη ζωή» κατάλαβα απόλυτα τι εννοούσε η βιβλιοφάγος φίλη μου.
Το νέο βιβλίο της Άτκινσον
Μόλις τον Ιούνιο κυκλοφόρησε το καινούριο μυθιστόρημά της στα ελληνικά. Ηρωίδα της «Παραπλάνησης» (εκδ. Παπαδόπουλος, 2019), όπως ονομάζεται, είναι η Τζούλιετ, που κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου δουλεύει για τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες. Την ξανασυναντάμε αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας του '50, να ζει μια φαινομενικά κανονική, σχεδόν βαρετή ζωή, ως παραγωγός εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο BBC, μέχρι που το παρελθόν της επιστρέφει για να κλείσει ορισμένους σκοτεινούς λογαριασμούς που έχουν παραμείνει ανοιχτοί.
Αυτό το εκ πρώτης όψης ανάλαφρο κατασκοπευτικό θρίλερ μάς συστήνει έναν ακόμα εκπληκτικό γυναικείο χαρακτήρα, μας ξαφνιάζει για μία ακόμα φορά με τα αβίαστα φλασμπάκ, ενώ ταυτόχρονα διερευνά την ευελιξία της θηλυκής ταυτότητας, τη ρευστότητα του εαυτού, σε έναν κόσμο όπου, τόσο εν καιρώ πολέμου όσο και εν καιρώ ειρήνης, η πραγματικότητα είναι εξίσου ρευστή και αβέβαιη. Το New Yorker έχει χαρακτηρίσει την «Παραπλάνηση» ως την «καλύτερη συγγραφική δουλειά» της Κέιτ Άτκινσον, οπότε δεν αποκλείεται να τη δούμε να ποζάρει σε κάποια άλλη προτεινόμενη λίστα των καλύτερων βιβλίων του 21ου αιώνα.
Ακολουθήστε το WomanToc στο Instagram
κεντρική φωτό: Από το βομβαρδισμένο Λονδίνο στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
