Από την Αργυρώ Μποζώνη
Έγραψαν ότι είναι εθιστικό, αριστούργημα, φιλόδοξο έργο μοναδικής τέχνης, ιδιοφυές και στοχαστικό, ο λόγος για τον οποίο διαβάζουμε. Είναι το “4 3 2 1″, το νέο μυθιστόρημα του Πολ Όστερ, υποψήφιο για το βραβείο Μπούκερ 2017, που ήδη έχει πάρει διθυραμβικές κριτικές σε όλο τον κόσμο. Ο 71χρονος συγγραφέας, με 18 μυθιστορήματα ήδη στο ενεργητικό του, μας παραδίδει το μεγάλο του έργο, όπως υποστηρίζουν οι κριτικοί της λογοτεχνίας και οι αναγνώστες του.
Επικό μυθιστόρημα 1224 σελίδων, στο οποίο ο συνομήλικος και γεννημένος ακριβώς ένα μήνα μετά από τον Όστερ πρωταγωνιστής του έργου, 3 Φεβρουαρίου 1947 έχει γεννηθεί ο Όστερ / 3 Μαρτίου 1947 έχει γεννηθεί ο Άρτσιμπαλντ Ισαάκ Φέργκιουσον, ξεκινά ως μοναχοπαίδι της Ρόουζ και του Στάνλεϊ Φέργκιουσον το μονοπάτι της ζωής του.
Αυτό το αγόρι, ωστόσο, στη συνέχεια θα χωριστεί σε τέσσερα· αυτά τα τέσσερα αγόρια είναι πανομοιότυπα,αλλά διαφορετικά – έχουν τους ίδιους γονείς, το ίδιο σώμα, το ίδιο γενετικό υλικό, καθένα όμως ζει σε άλλο σπίτι, σε άλλη πόλη, σε άλλες συνθήκες. Υπό την επίδραση αυτών των συνθηκών, οι ζωές τους όσο προχωρά το βιβλίο αρχίζουν να αποκλίνουν κι ωστόσο, κατά τον συγγραφέα, θα εξακολουθούν να είναι το ίδιο άτομο, που διασχίζει τον ίδιο χρόνο, αλλά όχι ακριβώς τον ίδιο τόπο και ζει τέσσερις διαφορετικές ζωές.
«Αυτή είναι η κεντρική ιδέα του “4 3 2 1” και, ως έναν βαθμό, η εξήγηση της παράξενης αντίστροφης μέτρησης του τίτλου του. Αξίζει πάντως να σημειωθεί πως ο αρχικός τίτλος ήταν, απλούστατα, το επώνυμο του τετραπλού ήρωά του: Φέργκιουσον (έτσι, εξάλλου, τον αποκαλεί σταθερά ο αφηγητής· Άρτσι τον φωνάζουν οι οικείοι του). Ο συγγραφέας αποφάσισε να αλλάξει τον τίτλο τον Αύγουστο του 2014, όταν ο θανάσιμος πυροβολισμός του νεαρού μαύρου Μάικλ Μπράουν από τον λευκό αστυνομικό Ντάρελ Γουίλσον στο Φέργκιουσον του Μιζούρι, οδήγησε σε εκτεταμένες ταραχές που πήραν την ονομασία «Η μάχη του Φέργκιουσον» και αναζωπύρωσαν τη συζήτηση για τα φυλετικά δικαιώματα στις ΗΠΑ – και, κατά έναν τρόπο, απέδειξαν πως δεν έχουμε απομακρυνθεί και τόσο από τον 20ό αιώνα, όπου είναι τοποθετημένο το μυθιστόρημα» λέει η μεταφράστρια του έργου, Μαρία Ξυλούρη.
«Αρχικά, σχεδίαζα να πω το βιβλίο Φέργκιουσον – απλώς αυτό. Ε, γύρω στον ενάμιση χρόνο αφότου ξεκίνησα να το γράφω, συνέβη αυτό το απαίσιο γεγονός σε μια πόλη του Μιζούρι που ούτε την είχα ακουστά – το Φέργκιουσον. Και θα ήταν αδύνατον να εκδώσεις ένα βιβλίο σήμερα με αυτόν τον τίτλο, χωρίς να μπερδευτεί ο κόσμος και να νομίσει ότι αφορά όσα συνέβησαν στο Μιζούρι.
»Ιδού, λοιπόν, η ιστορία που συνέχιζε να συμβαίνει όσο εγώ έγραφα ένα βιβλίο για πριν από πενήντα χρόνια, και οι αναλογίες ήταν απόκοσμες, πρέπει να πω. Και τόσα πράγματα που μας δίχαζαν πενήντα χρόνια πριν, μας διχάζουν και σήμερα. Αυτό που δεν μάθαμε στη δεκαετία του εξήντα, ήταν πως όσο νομίζαμε ότι η Αριστερά ήταν σε άνοδο, στην πραγματικότητα ανέβαινε η Δεξιά. Και τώρα, ξανά, η Δεξιά παίρνει τον έλεγχο της χώρας με τρόπους που οκτώ χρόνια πριν, όταν πήρε την εξουσία ο Ομπάμα, δεν θα φανταζόμασταν πως μπορούσαν να συμβούν», λέει σε μια συνέντευξή του ο Όστερ.
«Το 4 3 2 1 δεν είναι απλώς το βιβλίο των παραλλαγών ενός ατόμου που διασχίζουν το χώρο και τον χρόνο, αλλά το βιβλίο των παραλλαγών ενός ατόμου που διασχίζουν το χώρο και το χρόνο μαζί με άλλους, κόντρα σε κάποιους άλλους, και πάντοτε μέσα στην ίδια ιστορική συνθήκη· πλάι στις εκδοχές του Φέργκιουσον, βλέπουμε και τις εκδοχές άλλων ανθρώπων της ζωής του – όχι μόνο των γονιών του, που κι αυτοί ζουν διαφορετικές ζωές, αλλά και ανθρώπων που από εκδοχή σε εκδοχή έχουν διαφορετική σχέση με τον ήρωα. Σημαντικότερη οικογένεια του βιβλίου πλάι σε αυτή των Φέργκιουσον είναι η οικογένεια των Σνάιντερμαν –η αφετηρία της γνωριμίας τους βρίσκεται στο 1.0, καθώς η Ρόουζ αρχικά εργάζεται μαζί με τον φωτογράφο πατριάρχη της οικογένειας–, στην οποία ανήκει και η Έιμι, σε ρόλους πολλαπλούς, από ερωμένη έως εξ αγχιστείας αδελφή, πάντοτε όμως παρούσα, πάντοτε σημαντική για τον ήρωα» επισημαίνει η Μαρία Ξυλούρη.
«Το βιβλίο στην πραγματικότητα δεν είμαι εγώ, παρότι τα ενδιαφέροντα των Φ. φαίνεται να αλληλεπικαλύπτονται με τα δικά μου. Σκέφτομαι αυτό το βιβλίο σαν το μοίρασμα της βιογραφίας μου και το μοίρασμα της χρονολογίας μου, στ’ αλήθεια όμως δεν είναι με τίποτα η ιστορία μου. Αυτοί οι Φ. είναι τόσο πιο αναπτυγμένοι για την ηλικία τους απ’ όσο ήμουν εγώ. Φαίνονται ικανοί να κάνουν πράγματα σε εκπληκτικά νεαρή ηλικία, που εγώ για παράδειγμα δεν θα ήμουν ικανός να κάνω» διευκρινίζει ο Όστερ.
Οι Φέργκιουσον, όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης διαβάζοντας το βιβλίο, θα μείνουν για πάντα νέοι, η νεανική ορμή που συνοδεύεται από αρχές και οράματα που παραφθείρονται με την ενηλικίωση δε θα τους αφήσει ποτέ. Έτσι το θέλησε ο συγγραφέας, να μιλήσει για γενναία αγόρια μέχρις εσχάτων. Αλλά, τελικά δεν έχει σημασία, όπως σημειώνει η μεταφράστρια, για τον αναγνώστη ο συγγραφέας, αυτός που ζει έξω από τις σελίδες, όπως δεν έχουν σημασία και οι προθέσεις του. «Ο διάλογος γίνεται με τις λέξεις όπως τυπώθηκαν και με τον συγγραφέα που δημιουργείται όπως αυτές οι λέξεις διαβάζονται· εντέλει, με τον αντικατοπτρισμό του αναγνώστη στις σελίδες».
—
Το μυθιστόρημα του Πολ Όστερ “4 3 2 1” κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο
