Υπάρχουν τραγούδια που δεν μένουν μόνο στη μελωδία ή στους στίχους τους. Γίνονται κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης, κουβαλώντας ιστορίες που ξεπερνούν τη μουσική και αγγίζουν την ιστορία, τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό. Ένα από αυτά είναι το "Ήτανε μια φορά", γνωστό και ως "Η Μικροπαντρεμένη", που ερμήνευσε μοναδικά ο Νίκος Ξυλούρης.
Με αφορμή την 7η Ιουλίου, επέτειο του θανάτου του σπουδαίου ερμηνευτή, αξίζει να θυμηθούμε την ιστορία πίσω από ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια του. Ένα τραγούδι που συνδέθηκε με μια εμβληματική τηλεοπτική σειρά, γνώρισε τη λογοκρισία της δικτατορίας και κατάφερε τελικά να αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην ελληνική μουσική.
Ένα τραγούδι που γεννήθηκε για την τηλεόραση
Το "Ήτανε μια φορά" γράφτηκε το 1973 ειδικά για τους τίτλους αρχής της ιστορικής τηλεοπτικής σειράς "Οι Έμποροι των Εθνών", η οποία βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.
Τους στίχους υπέγραψε ο σκηνοθέτης της σειράς, Κώστας Φέρρης, ο οποίος επιθυμούσε να δημιουργήσει ένα τραγούδι που να θυμίζει ένα παλιό, αυθεντικό δημοτικό άσμα, σαν να είχε περάσει από γενιά σε γενιά. Τη μουσική συνέθεσε ο Σταύρος Ξαρχάκος, παντρεύοντας με μοναδικό τρόπο τους παραδοσιακούς ελληνικούς ήχους με μια πιο σύγχρονη ενορχήστρωση.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα τραγούδι που από το πρώτο κιόλας άκουσμα έμοιαζε διαχρονικό, σαν να υπήρχε πάντα στην ελληνική μουσική παράδοση.
Ποια ήταν η "Μικροπαντρεμένη";
Οι στίχοι του τραγουδιού είναι άμεσα συνδεδεμένοι με την πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος του Παπαδιαμάντη, την Αυγούστα.
Η νεαρή αρχόντισσα, που περιγράφεται ως η "μικροπαντρεμένη, κόρη ξανθή", ζει μακριά από τον αγαπημένο της σύζυγο, τον καπετάνιο Ιωάννη Μούχρα. Εκείνος ταξιδεύει στις θάλασσες κυνηγώντας πειρατές, ενώ η ίδια μένει πίσω, περιμένοντας με αγωνία την επιστροφή του.
Η εικόνα της γυναίκας που περιμένει καρτερικά τον αγαπημένο της αποτελεί ένα διαχρονικό μοτίβο της ελληνικής παράδοσης και της λογοτεχνίας. Μέσα από την ερμηνεία του Ξυλούρη, η ιστορία αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη συγκινησιακή δύναμη.
Όταν η Χούντα φίμωσε τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη
Η επιτυχία της σειράς ήταν τεράστια και, κάθε εβδομάδα, οι τηλεθεατές άκουγαν τη χαρακτηριστική φωνή του Νίκου Ξυλούρη στους τίτλους αρχής.
Ωστόσο, όλα άλλαξαν μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο του 1973. Ο Ξυλούρης είχε ταυτιστεί με τον αγώνα για τη δημοκρατία και η παρουσία του είχε αποκτήσει έντονο συμβολικό χαρακτήρα.
Το δικτατορικό καθεστώς αντέδρασε άμεσα. Η Χούντα απαγόρευσε να ακούγεται η φωνή του στους τίτλους της σειράς και στα επεισόδια που ακολούθησαν το τραγούδι συνέχισε να προβάλλεται μόνο ως ορχηστρικό θέμα, χωρίς τους στίχους και χωρίς την ερμηνεία του μεγάλου καλλιτέχνη.
Ήταν μια ακόμη προσπάθεια λογοκρισίας μιας φωνής που είχε ήδη γίνει σύμβολο αντίστασης για χιλιάδες Έλληνες.
Η πρώτη κυκλοφορία έγινε εκτός Ελλάδας
Εξαιτίας της λογοκρισίας, το τραγούδι κυκλοφόρησε και αγαπήθηκε αρχικά στην Κύπρο, όπου μπορούσε να διαδοθεί ελεύθερα.
Στην ελληνική δισκογραφία ενσωματώθηκε αργότερα στον ιστορικό ζωντανό δίσκο "Νίκος Ξυλούρης – Συλλογή", γνωστό και ως "Κονσέρτο '73", αποκτώντας τη θέση που του άξιζε στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού.
Ένα τραγούδι που δεν έχασε ποτέ τη δύναμή του
Περισσότερα από πενήντα χρόνια μετά τη δημιουργία του, το "Ήτανε μια φορά" εξακολουθεί να συγκινεί. Δεν είναι μόνο η υποβλητική μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου ή οι ποιητικοί στίχοι του Κώστα Φέρρη που το κάνουν ξεχωριστό. Είναι και η ιστορία που κουβαλά: η σύνδεσή του με τον Παπαδιαμάντη, η λογοκρισία που υπέστη και, πάνω απ' όλα, η ερμηνεία του Νίκου Ξυλούρη, μιας φωνής που ταυτίστηκε με την ελευθερία, την παράδοση και την αξιοπρέπεια.
