Η Ιταλίδα κινηματογραφίστρια Sophie Chiarello αποφάσισε να τραβήξει μια γραμμή και να κάνει μια νέα αρχή βλέποντας τα πράγματα από την πιο άδολη οπτική: το βλέμμα των παιδιών. Στο ντοκιμαντέρ της "Ο κύκλος" (μια συμπαραγωγή του Rai με το Sky Documentaries) η σκηνοθέτρια επισκέπτεται το δημοτικό σχολείο Istituto Comprensivo Daniele Manin της Ρώμης, όπου και παρέμεινε για πέντε χρόνια καταγράφοντας τις απόψεις των παιδιών και την εξέλιξη τους μες στον χρόνο.
Η σχέση της με τα παιδιά, οι απόψεις τους για τη ζωή και για κάθε λογής θέματα, αλλά και ο ρόλος του δασκάλου στη διαμόρφωση της προσωπικότητας τους αποκαλύπτονται με τρόπο αβίαστο, φυσικό μέσα από τον φακό της Chiarello. Ο Κύκλος όμως δεν είναι ένα ντοκιμαντέρ για τα παιδιά, αλλά ένα ντοκιμαντέρ με τα παιδιά, ένα ντοκιμαντέρ που μιλάει γι' αυτά, αλλά και για εμάς, τους ενήλικες- ένα πορτρέτο του σημερινού κόσμου στο οποίο αντανακλάται ο κόσμος του αύριο. Συνομιλήσαμε λοιπόν μαζί της πριν φτάσει στην Ελλάδα για τον Κύκλο και όλα όσα της δίδαξε.
-Tι σας οδήγησε στη δημιουργία της συγκεκριμένης ταινίας; Τι νιώθετε ότι αναζητούσατε;
Καθώς μεγάλωναν τα παιδιά μου προέκυψαν πολλά ερωτήματα σχετικά με την παιδική ηλικία και το πώς ο κόσμος των ενηλίκων επηρεάζει τα παιδιά. Μας έχουν άραγε επιτρέψει τα επιτεύγματα της παιδαγωγικής τα τελευταία 50 χρόνια να μεγαλώσουμε πιο ελεύθερα και ασφαλή παιδιά η φωνή των οποίων γίνεται κατανοητή; Ποια είναι τα παιδιά του σήμερα, τι πιστεύουν, τι βλέπουν και τι "τσιμπάνε" από τον κόσμο των ενηλίκων; Για να βρω τις απαντήσεις μού φάνηκε φυσικό να πάω με την κάμερά μου στην Ά δημοτικού, στη τάξη της δασκάλας που ήταν κάποτε η δασκάλα του δικού μου γιου, σε ένα σχολείο που είναι πολυπολιτισμικό με παιδιά από διαφορετικά περιβάλλοντα.
Στην Ιταλία, είθισται στο δημοτικό η δασκάλα να ακολουθεί την τάξη σε όλες τις χρονιές του δημοτικού. Έτσι, όταν ο γιος μου έφυγε από το δημοτικό, πήγα εγώ. Χαμήλωσα τον εαυτό μου στην κυριολεξία στο ύψος των παιδιών για να τα ακούσω καλύτερα και να αιχμαλωτίσω τι βλέπει πραγματικά το δικό τους βλέμμα. Όταν πια συνήθισαν την παρουσία μου, με προσκάλεσαν να κάτσω μαζί τους στον δικό τους κύκλο, στο πάτωμα (σ.σ: πρόκειται για μια παιδαγωγική πρακτική σύμφωνα με την οποία τα παιδιά και η δασκάλα τους κάθονται σε έναν κύκλο για να συζητήσουν όλοι μαζί ένα θέμα ή τις εμπειρίες τους).
Ήταν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του μοντάζ (η οποία διήρκησε 8 μήνες με 300 ώρες γυρισμάτων), που κατάλαβα πως κατά βάθος ίσως αναζητούσα τον εαυτό μου. Προσπάθησα να γυρίσω πίσω στη δική μου παιδική ηλικία (γεννήθηκα και μεγάλωσα στη Γαλλία από γονείς που κατάγονται από τη Ν. Ιταλία) για να απελευθερωθώ από δικές μου ψυχικές κατασκευές, χρειαζόμουν να σταματήσω και να νιώσω το πέρασμα του χρόνου, να δω τον κόσμο μέσα από την οπτική των παιδιών, με περισσότερη ειλικρίνεια και θαυμασμό. Ήθελα πραγματικά να είμαι μαζί τους την ώρα που διαμορφώνονται και να προσπαθήσω να καταλάβω πώς τα επηρεάζει ο κόσμος των ενηλίκων και πώς απαντούν σε αυτό.
-Κάποιες απαντήσεις των παιδιών είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικές μέσα στην "απλότητά" τους. Υπήρξε κάποια που να σας σόκαρε;
Περισσότερο με εξέπληξε το γεγονός πως είχαν άποψη για όλα όσα συμβαίνουν στον κόσμο, τα μικρά και τα μεγάλα γεγονότα, όμως, καλούνται να αποδώσουν την άποψή τους με τις λέξεις που έχουν προς το παρόν στη διάθεσή τους. Στην αρχή μού έκανε εντύπωση πως έμοιαζε σαν να προσπαθούν να αναπαράξουν τα λόγια των γονιών τους, αλλά όσο μεγαλώνουν και μαθαίνουν να διαβάζουν και να γράφουν μπορούν, γνωρίζοντας πλέον περισσότερες λέξεις, να εκφράσουν τη δική τους γνώμη για τα πάντα, και να απαντήσουν σε οτιδήποτε.
-Αλήθεια πώς κερδίζει κανείς την εμπιστοσύνη των παιδιών; Υπήρξαν παιδιά που δεν θέλησαν να ανοιχτούν;
Δεν έχω συγκεκριμένη "συνταγή", μπορώ να μιλήσω μόνο για την προσωπική μου εμπειρία. Όταν ξεκίνησα το πρότζεκτ, ήξερα ακριβώς τι δεν ήθελα: δεν ήθελα να υιοθετήσω ένα αφ’ υψηλού βλέμμα, ήθελα να σπάσω την απόσταση μεταξύ μας, ήθελα να δημιουργήσω μια σχέση μαζί τους με αυθεντικό τρόπο. Μπόρεσα να βρω τον τρόπο διαβάζοντας τα δικά τους σημάδια καθοδόν. Έπειτα, αποφάσισα να μην έχω καμία προσδοκία σχετικά με την πορεία του πρότζεκτ. Δεν έπρεπε να σκεφτόμαστε πως σώνει και καλά θα προκύψει όντως μια ταινία. Ήθελα απλώς να "μείνω" μαζί τους, στο παρόν, μέρα με τη μέρα και ήθελα η κάμερα να γίνει ένα αντικείμενο κοινής χρήσης και όχι ένα εξωτερικό μάτι που σε παρακολουθεί και σε κρίνει. Πιστεύω με το να ακούω πραγματικά τα παιδιά και να κάνουμε ειλικρινή διάλογο χωρίς να προσδοκώ να "βγάλω" απαντήσεις, λειτούργησε ως θεμέλιο στη σχέση μας.
-Ένα άλλο στοιχείο που μού έκανε εντύπωση είναι πως τα παιδιά διατηρούν μια τρομερή αισιοδοξία, ακόμα και αν μιλάνε για δύσκολα θέματα, όπως π.χ το διαζύγιο των γονιών τους. Φαίνεται σαν να έχουμε μια υπερδύναμη μικροί που έπειτα την χάνουμε.
Τα παιδιά είναι πραγματικά αγνά, που δεν σημαίνει απαραιτήτως καλά. Θα ήταν καλό να γυρίσουμε κι εμείς οι ενήλικες στην αγνότητα, με την κυριολεκτική της έννοια και να μάθουμε και πάλι να "παίζουμε", να ρίξουμε τους ρυθμούς μας και να ακούσουμε τον εαυτό μας.
-Η δασκάλα της τάξης φαίνεται να κάνει υπέροχη δουλειά. Τι πιστεύετε πλέον για τους δασκάλους μετά το ντοκιμαντέρ;
Τρέφω μεγάλο σεβασμό για την Francesca Tortora, τη δασκάλα. Ήταν ακριβώς επειδή παρακολουθούσα τη δουλειά που έκανε με την τάξη του γιου μου επί πέντε χρόνια, που σκέφτηκα ότι θα είχε ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε την επίδραση της προσέγγισής της στα παιδιά για να περιγράψουμε την πολυπλοκότητα της κοινωνίας. Πιστεύω ότι δεν αποδίδουμε τα εύσημα που οφείλουμε στους δασκάλους του δημοτικού σχολείου, τουλάχιστον στην Ιταλία. Είναι ο τόπος που κοινωνικοποιούνται, το μέρος που κερδίζουν την αυτονομία τους, που "μεγαλώνουν", εκεί όπου διαμορφώνεται αρχικά η κριτική τους σκέψη και εκεί βέβαια που περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους. Πιστεύω ότι οι δάσκαλοι ούτε αναγνωρίζονται όσο θα έπρεπε ούτε πληρώνονται όσο αξίζουν, και όχι μόνο από την κυβέρνηση, αλλά από όλους. Το μόνο που προσδοκούμε εμείς από το δημοτικό είναι να μάθουν τα παιδιά μας να διαβάζουν και να γράφουν καλά, και δεν συνειδητοποιούμε πως αυτό είναι το πρώτο στάδιο της διαμόρφωσής τους και της προσωπικότητάς τους.
-Πώς πιστεύετε ότι συνέβαλε το συγκεκριμένο πρότζεκτ στην περαιτέρω διαμόρφωσή σας ως καλλιτέχνη;
Δεν θέλω να φανώ αλαζονική, αλλά πιστεύω πως κάνοντας αυτή την ταινία, μόνη μου, κρατώντας την κάμερα έψαξα και ίσως βρήκα τη δική μου οπτική στον κόσμο, ίσως να έγινα λίγο καλύτερος άνθρωπος, και κατάλαβα τη θέση που θέλω να έχω ως ενήλικας και ως καλλιτέχνης.
Who is Who
Η Sophie Chiarello μεγάλωσε στη Γαλλία, όπου αποφοίτησε από τη σχολή κινηματογράφου FEMIS στο Παρίσι. Ξεκίνησε την καριέρα της στην Ιταλία ως πρώτη βοηθός σκηνοθέτη. Έχει γράψει και σκηνοθετήσει τρεις ταινίες μικρού μήκους, οι οποίες παρουσιάστηκαν και βραβεύτηκαν σε σημαντικά κινηματογραφικά φεστιβάλ. Το 2011 έγραψε και σκηνοθέτησε το πρώτο της ντοκιμαντέρ: Ritals, Domani Me Ne Vado. Η ταινία κέρδισε το ειδικό βραβείο της κριτικής επιτροπής στο φεστιβάλ Annecy το 2012. Το Il Cerchio είναι το δεύτερο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ της.
Περισσότερα για το 3ο Φεστιβάλ Cinema Made in Italy μπορείτε να δείτε εδώ.
