Μπορεί το έργο και η θρυλική ζωή του Γιανούλη Χαλεπά να δεσπόζουν έτσι κι αλλιώς στην Τήνο, αλλά φέτος το καλοκαίρι η έκθεση "Χαλεπάς - Γλυπτικής μέγιστον μάθημα" στο Μέγαρο του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού, που θα παραμείνει ανοικτή έως 16 Οκτωβρίου 2023, κάνει την παρουσία του κορυφαίου Έλληνα γλύπτη ακόμα πιο έντονη στο νησί του. Η έκθεση, που ήδη υποδέχεται επισκέπτες από όλο τον κόσμο, συγκεντρώνει δύο εξαιρετικά σημαντικά σύνολα έργων του Γιανούλη Χαλεπά: τη συλλογή του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού και τη συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση.
Μετά την έκθεση "Γιανούλης Χαλεπάς: Δούναι και Λαβείν", που πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 2022 στο Τελλόγλειο Ίδρυμα στη Θεσσαλονίκη, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ωνάση, τα έργα του σπουδαίου γλύπτη ταξιδεύουν στον τόπο όπου γεννήθηκε, έζησε και εμπνεύστηκε, δημιουργώντας μια έκθεση που έρχεται να καλύψει ένα μεγάλο μέρος της καλλιτεχνικής του δημιουργίας.
Η έκθεση "Χαλεπάς - Γλυπτικής μέγιστον μάθημα", σε επιμέλεια της Αλεξάνδρας Γουλάκη-Βουτυρά, μας δίνει τη μοναδική ευκαιρία να παρακολουθήσουμε την καλλιτεχνική πορεία του κορυφαίου δημιουργού, από τα πρώτα έργα του έως την ώριμη παραγωγή του στην Αθήνα, με 30 έργα που σηματοδοτούν την τρίτη καλλιτεχνική του περίοδο και βρίσκονται στη συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση. Κυρίως, όμως, σε αυτή την έκθεση μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον "νέο" Χαλεπά, καθώς το "γλυπτικής μέγιστον μάθημα" (κατά τον Δημήτρη Πικιώνη) αφορά την προσέγγιση και κατανόηση της δημιουργικής πορείας του γλύπτη, ιδιαίτερα όταν επιστρέφει στο νησί και στην τέχνη του μετά από μεγάλη και δραματική διακοπή εργασίας 40 χρόνων.
Στη Χώρα, η Συλλογή Χαλεπά του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, που στεγάζεται στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού (ΙΤΗΠ), περιλαμβάνει το σημαντικότερο σύνολο γλυπτών της πρώτης και, κυρίως, της δεύτερης περιόδου του γλύπτη, όταν επιστρέφει στο νησί μετά τον εγκλεισμό του στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας το 1902. Εκεί δημιουργεί ένα έργο διαφορετικό από αυτό της νιότης του, με ξεχωριστή σημασία για τη νεοελληνική γλυπτική. Ανάμεσα στα έργα του αυτά ήταν το εντυπωσιακό Παραμύθι της Πεντάμορφης, καθώς και τα Σάτυρος και Έρως (τρεις σπουδαίες πρώιμες εκδοχές), Κοιμωμένη Αριάδνη, Ηρωδιάς, Μέγας Αλέξανδρος ζωντανός και νεκρός, που αποτελούν θησαυρούς και έργα αναφοράς για τη νεοελληνική γλυπτική.
Το Ίδρυμα Ωνάση δεν θα μπορούσε να λείπει από την έκθεση. Το επιβάλλει, άλλωστε, ο πλούτος των έργων του Χαλεπά που διαθέτει: ένα μεγάλο σύνολο γλυπτών, σχεδίων, προπλασμάτων και εκμαγείων από τη σημαντικότερη συλλογή έργων του γλύπτη, εκείνη των ανιψιών του, Βασίλη και Ειρήνης, οι οποίοι τον φιλοξένησαν στην Αθήνα την περίοδο 1930-1938. Από τη συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση παρουσιάζονται για πρώτη φορά στην Τήνο το εμβληματικό έργο Οιδίπους και Αντιγόνη, το πρώτο γλυπτό του μετά την εγκατάστασή του στην Αθήνα, δύο προσπάθειες για το θέμα Σάτυρος και Έρως (αρ. Χ, 1931, και ΧΙΙ, 1936), το πορτρέτο της ανιψιάς του Ευτυχίας με την αυτοπροσωπογραφία του στο πίσω μέρος, η Κοιμωμένη στη λεγόμενη "μακέτα Στρέφη" (1937) κά.
Η επιμελήτρια της έκθεσης και διευθύντρια του Τελλογλείου Ιδρύματος Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά, αναφέρει: "Η έκθεση "Χαλεπάς - Γλυπτικής μέγιστον μάθημα" ενώνει δύο σύνολα εξαιρετικά σημαντικά για το έργο του καλλιτέχνη: τη συλλογή του ΙΤΗΠ με έργα της πρώτης και, κυρίως, της δεύτερης περιόδου (Τήνου) του Χαλεπά και τη συλλογή έργων του Ιδρύματος Ωνάση, με έργα της δεύτερης και της τρίτης περιόδου του καλλιτέχνη. Συγκεντρώνοντας σχεδόν όλα τα σωζόμενα έργα του Χαλεπά της δεύτερης περιόδου στο νησί (1918-1930), μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη συνέχεια της δημιουργικής του παραγωγής στην Αθήνα (βλ. έργα συλλογής Ιδρύματος Ωνάση). Κυρίως, όμως, μπορούμε με μεγαλύτερη ενάργεια να κατανοήσουμε, μαζί με μαρτυρίες σε αρχειακό υλικό (σπάνιες φωτογραφίες), τη μεγάλη στροφή στο έργο του, όταν πλέον ξαναπιάνει την τέχνη του στην Τήνο* να συνειδητοποιήσουμε τον ρόλο του υλικού, αλλά και των εμποδίων που οδήγησαν στη διαμόρφωση της πλαστικής γλώσσας του "νέου" Χαλεπά. Ο ιδιοφυής δημιουργός, με μια σχεδόν αφοπλιστική αθωότητα μέσα στην ασκητική του απομόνωση στο νησί, ερευνά και μετατρέπει τις δυσκολίες σε νέο τρόπο έκφρασης, προσφέροντάς μας γενναιόδωρα το "Γλυπτικής μέγιστον μάθημα" κατά τον Δημήτρη Πικιώνη".
Ο Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, αναφέρει: "Με τον ευγενικό δανεισμό έργων στην Τήνο, ανανεώνουμε το ενδιαφέρον για έναν μεγάλο νεωτεριστή της εποχής του. Συμμετέχουμε έτσι σε έναν διάλογο ανάμεσα σε σπουδαία έργα, ώστε τελικός αποδέκτης να είναι ο επισκέπτης. Είναι μια οφειλόμενη τιμή στον ίδιο, τον γενέθλιο τόπο του και τη λαϊκή παράδοση εντός της οποίας δημιούργησε. Στην Τήνο του Γιανούλη Χαλεπά προσφέρουμε ένα κομμάτι της δικής του "δωρεάς", χάρη στην εξαιρετική συνεργασία με το Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού και την πολύτιμη συνδρομή της επιμελήτριας Αλεξάνδρας Γουλάκη-Βουτυρά. Και στους δύο οφείλουμε ιδιαίτερες ευχαριστίες και ειλικρινή σεβασμό".
Η έκθεση τελεί υπό την αιγίδα της Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, και οργανώνεται από το Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού, με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ωνάση και τη συνεργασία του Τελλογλείου Ιδρύματος Τεχνών ΑΠΘ.
Πηγή: ΑΠΕ (Ν.Μπ.)- εικονα: Alexandros Avramidis
