Τα ξυπνητήρια είναι πια αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας. Μας ξυπνούν το πρωί για να πάμε στη δουλειά, στο σχολείο ή στο ραντεβού μας και – κακά τα ψέματα – κανείς δεν απολαμβάνει τον ήχο τους. Όμως πριν η τεχνολογία μας χαρίσει αυτές τις μικρές συσκευές ελέγχου του χρόνου, πώς εξασφάλιζαν οι άνθρωποι ότι θα ξυπνήσουν στην ώρα τους;
Η απάντηση είναι: με εφευρετικότητα, ένστικτο και... καμπάνες. Παρακάτω θα ανακαλύψεις πέντε (τουλάχιστον) τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι ξυπνούσαν, αιώνες πριν ακουστεί το πρώτο "μπιπ".
1. Πολύ νερό
Πριν από τον 20ό αιώνα, δεν ήταν λίγοι εκείνοι που χρησιμοποιούσαν το ίδιο τους το σώμα σαν ξυπνητήρι. Πώς; Καταναλώνοντας μεγάλες ποσότητες νερού πριν πέσουν για ύπνο. Η ανάγκη για ούρηση ξημερώματα ήταν σχεδόν εγγυημένη – και σίγουρα αποτελεσματική.
Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, η μέθοδος αυτή χρησιμοποιούταν από ιθαγενείς φυλές της Αμερικής, ιδιαίτερα πριν από πολεμικές επιδρομές, όταν χρειαζόταν να ξυπνήσουν πολύ νωρίς – πριν την αυγή.
2. Καμπάνες
Στις χριστιανικές κοινότητες της Ευρώπης, οι καμπάνες των ναών αποτελούσαν βασικό ρυθμιστή του χρόνου. Δεν καλούσαν μόνο σε πρωινή προσευχή αλλά και σε καθημερινές δραστηριότητες, σε εποχές που το ρολόι δεν ήταν διαδεδομένο.
Αντίστοιχα, στον ισλαμικό κόσμο, ο ήχος της πρώτης προσευχής, του Fajr (αυγή), λειτουργούσε σαν "ξυπνητήρι" για εκατομμύρια πιστούς. Ο μουεζίνης από τον μιναρέ ανήγγειλε την αρχή της ημέρας – και έτσι οι ρυθμοί της ζωής εναρμονίζονταν με την ανατολή του ήλιου.
3. Οι Knocker-Ups
Ίσως ο πιο ασυνήθιστος και γοητευτικός τρόπος ξυπνήματος ήταν ο Knocker-Up. Επρόκειτο για επαγγελματίες "ξυπνητές", που χρησιμοποιούσαν ένα μακρύ ραβδί (μερικές φορές με συρμάτινο άκρο ή μικρό σφυρί) για να χτυπούν τα παράθυρα των πελατών τους την προκαθορισμένη ώρα.
Οι άνθρωποι σημείωναν με κιμωλία την ώρα ξυπνήματος στο τζάμι ή την πόρτα τους. Οι Knocker-Ups δεν έφευγαν μέχρι να επιβεβαιώσουν ότι ο πελάτης είχε ξυπνήσει.
Η "επαγγελματική αφύπνιση" άνθισε στη Βρετανία του 19ου αιώνα, σε βιομηχανικές περιοχές όπως το Μάντσεστερ και το Λίβερπουλ, όπου η έγκαιρη προσέλευση στο εργοστάσιο ήταν ζήτημα επιβίωσης.
4. Η Σφυρίχτρα του εργοστασίου
Στην καρδιά της Βιομηχανικής Επανάστασης, όταν οι εργαζόμενοι ζούσαν κυριολεκτικά δίπλα στα εργοστάσια, η σφυρίχτρα του εργοστασίου ήταν το πιο αξιόπιστο ξυπνητήρι. Ο ήχος της σφυρίχτρας, ηχηρός και αδιάψευστος, όριζε την έναρξη της βάρδιας.
Σε πόλεις της Αγγλίας και της Βόρειας Αμερικής, τα εργοστάσια χαλυβουργίας, οι μύλοι και τα υφαντουργεία είχαν δικά τους ωράρια, και η μέρα των εργατών ξεκινούσε όχι με τον ήλιο, αλλά με τον μεταλλικό ήχο που διαπέρασε τις γειτονιές.
5. Το ρολόι του Levi Hutchins
Πολύ πριν κυκλοφορήσουν τα μαζικά ξυπνητήρια του 20ού αιώνα, ο Levi Hutchins από το New Hampshire δημιούργησε το πρώτο μηχανικό ξυπνητήρι στην Αμερική, το 1787. Ήταν ένα ξύλινο κουτί με κουδούνι που χτυπούσε μόνο στις 4 π.μ. – την ώρα που ήθελε να ξυπνά για να πηγαίνει στη δουλειά του.
Ο μηχανισμός ήταν βασισμένος σε γρανάζια και ελατήρια. Αν και δεν μπορούσε να προγραμματιστεί σε άλλες ώρες, ήταν η αρχή μιας ιδέας που θα άλλαζε τη σχέση μας με τον ύπνο για πάντα.
Πότε εφευρέθηκε το πρώτο ξυπνητήρι;
Αν και ο Hutchins θεωρείται πρόδρομος, το πρώτο παγκοσμίως καταγεγραμμένο ξυπνητήρι αποδίδεται στον Yi Xing, έναν Κινέζο μοναχό, μαθηματικό και μηχανικό, τον 8ο αιώνα μ.Χ. (725 μ.Χ.).
Ο μηχανισμός του ήταν ένα υδραυλικό ρολόι με γκονγκ που χτυπούσε σε προκαθορισμένες ώρες. Ονομάστηκε "ο υδροδοτούμενος με το σφαιρικό μάτι του πουλιού χάρτης του ουρανού" — και ήταν τόσο περίτεχνο όσο ακούγεται.
Παρόμοιο μηχανισμό φέρεται να είχε δημιουργήσει και ο Πλάτωνας, σύμφωνα με κάποιες αρχαίες πηγές, επιβεβαιώνοντας πως η ανάγκη για ελεγχόμενο ξύπνημα είναι τόσο παλιά όσο και ο πολιτισμός.
